Marian Stuiver: “Hoe kunnen steden functioneren als levende systemen, waarin mens en natuur samenleven?”

In 2022 verscheen jouw boek The Symbiotic City. Wat is voor jou een symbiotische stad, en waarin verschilt die van een ‘groene stad’?

“Voor mij is de symbiotische stad zowel een visie als een praktische manier om de stad anders te beleven en in te richten. Het gaat over een plek waar we ervaren dat we in wederzijdse afhankelijkheid leven met de natuur – iets wat we nu vaak lijken te vergeten. We ontwerpen de stad nog vaak heel erg vanuit een antropocentrisch perspectief: wat levert de natuur ons op? En wat krijgen we terug als we plek maken voor die natuur – gezondheid, voedsel of klimaatadaptatie? Terwijl de vraag ook zou kunnen zijn: welke plek verdient de natuur zelf, en op welke manier kunnen we allebei de ruimte krijgen?

Het is belangrijk dat we natuur niet alleen gebruiken als iets dat ons dient, maar dat we ook kijken naar de intrinsieke waarde van de planten en dieren om ons heen.”

Waar gaat het precies mis in hoe we steden ontwerpen en inrichten?

“We ontwerpen steden vaak alsof de natuur een decor van ons leven is. We bouwen eerst huizen en straten en kijken daarna pas of we nog ergens een boom of struik kunnen toevoegen. Volgens mij is dat de verkeerde volgorde: je kunt bij een nieuwbouwwijk bijvoorbeeld beter vertrekken vanuit wat er op die plek al is aan levende natuur en kijken hoe je dat kan vermeerderen. Daarbij is de bodem een essentieel vertrekpunt. De bodem is de levende basis waarop alles rust, maar die behandelen we vaak als een functionele plek voor kabels, leidingen en funderingen. We weten nauwelijks wat er in de stadsbodem leeft of hoe het grondwater zich gedraagt.

Als je een stad echt symbiotisch wilt (her)ontwerpen, kun je dat beter omdraaien. Je kijkt eerst: wat zit er in die bodem, wat groeit erop, welke planten en dieren zijn er al aanwezig? En van daaruit ga je de stad ontwerpen en bouwen, met de waarde van de natuur centraal.”

En daarmee verliezen we meer dan alleen ‘groen’… 

“Precies. We raken de verbinding kwijt met elkaar en met onze omgeving. Steden zijn vaak anoniem georganiseerd. Er zijn weinig plekken waar je elkaar kunt ontmoeten of waar kinderen de ruimte hebben om te spelen in de natuur. We verliezen ook kansen op een betere gezondheid: het is immers aangetoond dat contact met natuur goed is voor zowel onze mentale als fysieke gezondheid. In verbinding met de natuur worden we gezonder. Maar als je niet meer weet wat er om je heen leeft – geen namen meer kent van planten, insecten of vogels – dan verlies je ook een stuk relatie met die natuur. Als je niet leert naar de natuur te kijken, te ervaren en echt in je lichaam te voelen hoe belangrijk de natuur is, verlies je een groot stuk levensvreugde. Ook maakt het onze maatschappij minder veerkrachtig. Door de natuur buiten de stad te houden, komt die op een andere manier terug – via hitte, droogte of wateroverlast. Daarmee verliezen we ook toekomstbestendigheid.”

Hoe is het leven in een stad waar symbiotische principes wel worden nageleefd?

“Je krijgt het tegenovergestelde. Er ontstaan weer plekken waar dieren kunnen leven, fladderen, eten, voortplanten en migreren én plekken waar mensen elkaar ontmoeten, waar kinderen kunnen spelen, waar je buiten kunt zijn.

Mensen gaan ook anders met hun omgeving om. Als je betrokken bent bij een plek – bijvoorbeeld via het onderhouden van een moestuin of als je actief bent in het parkonderhoud in de wijk – ga je er zorg voor dragen. En je krijgt een stad die beter om kan gaan met natuurlijke processen. Water kan weg, hitte wordt opgevangen, de bodem blijft gezond. Dat maakt een stad veerkrachtiger. Maar misschien nog wel het belangrijkste: je krijgt een rijker leven. Omdat je weer in contact staat met de levende natuur om je heen – die je als onderdeel van je leven gaat ervaren.”

In je boek beschrijf je dat een symbiotische stad bestaat uit drie lagen.

“De eerste laag is het natuurlijke fundament. Dat is de bodem, het water en alles wat er al in en op de bodem leeft. Als je een stad ontwerpt, begint het daar: wat zit er in die bodem, hoe werkt het watersysteem, welke planten en dieren horen daarbij? Hoe kunnen we die levend en veerkrachtig houden?

De tweede laag zijn de netwerken. Dat gaat over hoe je met elkaar de symbiotische stad organiseert. Je hebt sociaal-ecologische netwerken – verbindingen die echt onderdeel zijn van de stad, zoals buurttuinen, hagen en parken. Je hebt ook circulaire netwerken van water of bodem, bijvoorbeeld waterwegen of stadslandbouw. En natuurlijk de technische infrastructuur-laag, van natuurinclusieve huizen, wegen, grachten of kademuren, waar de gebouwde omgeving ook bewoond wordt door planten en dieren. Daarbij horen ook regels en afspraken die bepalen wat er kan en hoe je met elkaar ruimte biedt aan de natuur. De vraag is steeds: hoe zorg je dat de stad de natuur kan versterken in plaats van onder druk zet?

De derde laag zijn de dagelijkse praktijken. Dat is wat mensen daadwerkelijk doen in hun stad. Hoe ze vanuit hun ervaring met de natuur de ruimte – hun leefomgeving – vormgeven. Krijgen mensen de ruimte om natuur te verzorgen, tuinen aan te leggen of voedsel te verbouwen? Kortom: om zorg te dragen voor hun omgeving? En krijgen ze daarvoor ook steun om dat mogelijk te maken? Want je kunt de symbiotische stad nog zo mooi vanaf papier ontwerpen, maar als mensen er niets mee kunnen doen, blijft het bij een ontwerp.”

Wat opvalt is dat in een symbiotische stad, net zoals in de regeneratieve landbouw, de bodem centraal staat.

“Voor mij liggen die twee heel dicht bij elkaar. Regeneratieve landbouw gaat erover dat wat je doet niet uitputtend is, maar juist herstellend – dat je de bodem opbouwt in plaats van misbruikt. Diezelfde logica kun je ook toepassen op de stad. In een symbiotische stad ontwerp je niet eerst iets en probeer je daarna de schade te compenseren, maar werk je vanaf het begin op een manier die natuurlijke systemen versterkt. De bodem speelt daarin een sleutelrol, omdat die de levende basis is waar alles van afhankelijk is. Regeneratieve landbouw redeneert vanuit het herstellen van de natuur binnen de landbouwpraktijk, terwijl de symbiotische stad begint bij de relatie tussen mens en natuur in de leefomgeving. Maar uiteindelijk komen ze op hetzelfde neer: het gaat om wederkerigheid.”

Is het lastig om steden symbiotisch te ontwerpen?

“Er zijn een hoop uitdagingen. Je hebt te maken met bestaande systemen, regelgeving en economische belangen. Er is bijvoorbeeld enorme druk om snel woningen te bouwen, en natuur wordt dan al snel gezien als iets dat dat proces vertraagt of duurder maakt. Maar
onder die druk zit eigenlijk iets veel groters. Ons economische systeem moet blijven draaien en natuur komt pas veel later. Zolang we die onderliggende logica niet durven omdraaien, blijft natuur iets wat we ergens moeten inpassen, in plaats van dat het ons
vertrekpunt is.

Tegelijkertijd zie je dat er veel goede initiatieven en voorlopers zijn die de stem van de natuur wel meenemen. Gemeenten hebben natuurstrategieën, klimaatplannen, voedselstrategieën – op papier klopt het gelukkig vaak wel. Maar in de praktijk blijkt het vaak lastig om dat ook echt door te vertalen. Regels en systemen vanuit het beleid sluiten niet altijd aan op wat er lokaal gebeurt en waar de energie zit bij bewoners in de stad. Het is belangrijk om na te denken vanuit wiens belang je de stad vormgeeft. Wie bepaalt wat er gebeurt in de wijk of straat? Zijn dat bewoners, projectontwikkelaars, de gemeente? Vanuit wiens ervaring met de natuur geef je de straat en de wijk vorm? En wie vertegenwoordigt precies de natuur? Is dat de ecoloog, de buren die een moestuin hebben, of een ondernemer die het terras wil vergroenen? Hoewel er heel veel mensen zijn die echt met hart voor de natuur in hun stad leven, zit het vaak vast in hoe we het georganiseerd hebben.”

Toch zijn er ook al een heleboel plekken waar het wel al gebeurt. 

“Overal ter wereld zie je dat burgers, overheden, of ondernemers symbiotische elementen terugbrengen in de stad. Singapore bouwt ecologische corridors en richt zich op inheemse groene soorten in de hele stad. De overheid van Parijs geeft bewoners een permis de végétaliser, waarmee zij zelf bomen en tuinen mogen aanplanten in publieke ruimtes in de stad. Heerenveen heeft een ecokathedraal midden in een jaren ‘70 woonwijk, in Utrecht hebben bewoners er samen met de overheid voor gezorgd dat de Singel weer is teruggebracht, Rotterdam is actief bezig met het vergroenen van pleinen en het bevorderen van een bijenlandschap in de stad. De beweging is breed, en vol ideeën. Nu moet het nog het nieuwe normaal worden.”

Wat is er nodig om die omslag te maken?

“Voor mij begint het bij hoe we zelf naar de natuur kijken. Als we blijven denken vanuit het nut voor de mens alleen, verandert er weinig. Empathie is essentieel. Het vermogen om je in te leven – niet alleen in wat mensen nodig hebben, maar vooral ook in wat een stadspark, een rivier,  een oude boom of een hommel nodig heeft. Als je het vermogen tot inleven met elkaar ontwikkelt, ga je anders kijken en andere keuzes maken.

We hebben in Artis een workshop georganiseerd om Amsterdam als symbiotische stad in te richten. Daar ontstond een heel hoop energie en er waren fantastische ideeën van bewoners, kunstenaars en ambtenaren: grachten als plekken waar dieren en planten kunnen wonen, de Dam als groene ontmoetingsplek vol bomen en struiken waar bezoekers natuur in de stad kunnen ervaren. Geen boom erbij hier en daar, maar publieke ruimtes die letterlijk zoemen van leven en waar de wederkerigheid tussen mens en natuur echt voelbaar is. Om dit met elkaar te realiseren is er ook vertrouwen nodig. Geef mensen de mogelijkheid om met de natuur samen te leven in hun omgeving, en zorg ervoor dat ze daarin gesteund worden. En je hebt vertrouwen in de bestuurders nodig die daarin nu al vooroplopen en die soms lastige keuzes durven te maken. Het begint bij het gezamenlijk ervaren van de natuur en het ontwikkelen van het juiste perspectief voor de toekomst. De diepe erkenning dat we verbonden zijn met de natuur. Zonder dat kan de rest ook niet gebeuren.”