Zach Bush: “Wanneer de menselijke natuur losraakt van het leven, worden ziektes onvermijdelijk”

Je onderzoekt in je werk hoe we menselijke systemen opnieuw kunnen verbinden met de natuur. Waar ligt de oorsprong van die zoektocht?

“Die ligt in mijn opleiding tot arts. Ik maakte deel uit van een generatie die de wereldwijde opkomst van chronische ziekten van dichtbij meemaakte. Toen ik geneeskunde studeerde, bestonden veel van de aandoeningen die we nu als epidemisch beschouwen nog niet.

Begin jaren 2000 leidde ik een onderzoekslaboratorium aan de Universiteit van Virginia. Daar zag ik een explosieve toename van ADHD en autisme bij kinderen, Alzheimer en Parkinson bij volwassenen, en een sterke stijging van auto-immuunziekten – vooral bij vrouwen. Ook voedselallergieën, glutenintolerantie en kankers bij steeds jongere patiënten namen snel toe, waaronder aandoeningen zoals osteosarcoom, die we voorheen vrijwel alleen bij ouderen zagen.

Ik bevond me in de frontlinie van een golf aan ziekten die tien jaar eerder nog niet bestond. Dat bracht me bij een fundamentelere vraag: wat gebeurt er wanneer het menselijk leven wordt losgekoppeld van zijn voeding? 

In die context ontwikkelde ik een chemotherapie op basis van vitamine A-verbindingen. Niet als gif, maar als voeding. We ontdekten dat kankercellen geëlimineerd konden worden via voeding in plaats van toxiciteit. Dat markeerde een keerpunt in hoe ik ziekte ben gaan begrijpen.”

Was er een moment waarop dat keerpunt echt tot je doordrong?

“Ja zeker. In 2008 nam mijn eerste patiënt deel aan een klinische studie met deze therapie. Zij was de eerste die het middel kreeg en was begrijpelijk nerveus. Terwijl ik haar aanmoedigde de capsules in te nemen, stelde ze een simpele vraag: ‘Wat heeft dit te maken met waarom ik kanker heb?’

Ik had geen antwoord.

Die vraag kantelde mijn hele denkkader. Nog nooit heeft iemand kanker gekregen door een gebrek aan chemotherapie. Nog nooit heeft iemand een hartaandoening gekregen door een tekort aan bloeddrukmedicatie.

Vanaf dat moment stelde ik een andere vraag: wat ligt er vóór ziekte? Wat ligt er vóór kanker?

Daar zoek ik nu al bijna twintig jaar naar. En het antwoord is eenvoudig: een tekort aan natuur. Wanneer de menselijke natuur losraakt van de natuur, worden ziektes onvermijdelijk.”

Hoe vertaalt dat besef zich naar je huidige werk? 

“De afgelopen vijftien jaar heb ik meerdere bedrijven opgebouwd in verschillende sectoren, steeds vanuit de vraag: hoe verbinden we natuurlijke systemen opnieuw met grootschalige menselijke systemen?

In de farmaceutische wereld bracht dat me bij de bodem. In 2012 richtte ik een biotechbedrijf op dat een supplement ontwikkelde, Intelligence of Nature, afgeleid van gefossiliseerde bodems van bijna 60 miljoen jaar oud – een tijd waarin microbiële biodiversiteit veel groter was dan nu.

Wat opvalt, is hoe snel elementen uit die bodems invloed hebben op menselijke biologie, zelfs in het lab. Onder de microscoop zie je direct veranderingen in celgedrag: eiwitproductie, antioxidantactiviteit, zelfs de eerste stadia van weefselherstel.

Dat schuurt met ons idee van herstel als iets traags. Terwijl het lichaam, zodra het weer in contact komt met dit soort signalen, veel sneller reageert dan we denken. Voor mij bevestigt dat iets eenvoudigs: de natuur is intrinsiek regeneratief. Voor elke verstoring die wij veroorzaken, bestaat in de natuur al een antwoord.”

Als alle oplossingen al bestaan, waarom zijn we dan zo ongezond?

“Het probleem is dat we ons hebben losgezongen van onze ecologische realiteit. We hebben systemen gecreëerd op basis van meetbare indicatoren en waarden die geen relatie meer hebben met het leven zelf. Daarmee zijn we schadelijk geworden – voor de planeet, voor onszelf en voor elkaar.

Opnieuw verbinden met ecologische systemen betekent terugkeren naar wat ik een juiste relatie noem: een manier van bestaan waarin de mens kan functioneren als een keystone species, die vitaliteit en biodiversiteit vergroot waar hij ook aanwezig is.”

Er zijn nog plekken waar die ‘juiste relatie’ bestaat, bijvoorbeeld in inheemse gemeenschappen.

“Dat klopt. In delen van Zuid-Ecuador en Noord-Brazilië zie je bijvoorbeeld nog gemeenschappen die nauw verbonden zijn met hun ecosysteem. Wat opvalt, is hoe snel die verbinding kan verdwijnen. Culturen die tienduizenden jaren in balans leefden, kunnen die balans binnen één generatie verliezen.

Vaak begint het bij voedsel, bijvoorbeeld bij pakjes appelsap voor kinderen. Een bewerkt product dat levende, lokale voedselsystemen zelfs diep in de Amazone vervangt. Het gemak, de verpakking, het idee van moderniteit – het maakt het direct aantrekkelijk.

Van daaruit sluipen nieuwe gewoonten en afhankelijkheden naar binnen. En binnen enkele jaren zie je de gevolgen: in het immuunsysteem, het metabolisme, de algehele gezondheid. Gemeenschappen zonder geschiedenis van chronische ziekte ontwikkelen in korte tijd aandoeningen als diabetes.

Ik heb dat van dichtbij gezien in landelijk India – regio’s waar chronische ziekten enkele decennia geleden vrijwel onbekend waren, en waar je binnen vijftien jaar na de introductie van bewerkt voedsel en chemische landbouw ineens hoge cijfers ziet van nierfalen en kinderkanker. Complete ziekenhuissystemen verrijzen om ziekten te behandelen die er eerder niet waren…

Het laat zien hoe snel het menselijk systeem reageert op het verlies van verbinding met de natuur – en hoe diep die breuk kan gaan.”

Is dat wat je naar darmgezondheid heeft geleid?

“Eigenlijk bracht de bodem me daar. Toen we begonnen te werken met extracten uit oude bodems, veranderde dat mijn kijk op het microbioom.

In diezelfde periode, eind jaren 2000 en begin 2010, kwam het microbioomonderzoek in een stroomversnelling. Projecten zoals het American Gut Project lieten zien hoe verarmd het Westerse microbioom is geraakt. Een gemiddelde Amerikaan heeft zo’n 8.000 bacteriesoorten in de darm – tegenover ongeveer 40.000 in jager-verzamelaarsgemeenschappen in Oost-Afrika. Dat wijst op een enorm verlies aan biodiversiteit, vooral door moderne landbouw, bewerkt voedsel en leefstijl.

Een van de meest opvallende observaties kwam uit een jager-verzamelaarsgemeenschap die antibiotica had gekregen van missionarissen, met de instructie die te nemen bij ziekte. Maar ze leefden in zo’n staat van gezondheid dat ze niet eens een woord hadden voor ziekte. Zonder precies te begrijpen wat de pillen deden, deelden ze ze gewoon met elkaar.

Onderzoekers vreesden dat dit het microbioom – mogelijk een van de laatste intacte menselijke microbiomen – blijvend zou beschadigen. Maar toen ze bleven meten, zagen ze iets opmerkelijks: er was vrijwel geen verlies aan diversiteit. Het microbioom herstelde zich bijna onmiddellijk. In Westerse populaties kunnen antibiotica juist een groot deel van het microbioom wegvagen.

Dus waarom zijn sommige systemen zo veerkrachtig, en anderen zo fragiel?

Wat bleek: in deze gemeenschappen staat het microbioom niet op zichzelf, maar maakt het deel uit van een veel groter geheel – het macrobioom: de bodem, het voedsel, de dieren, de hele leefomgeving. De darm is daar simpelweg een verlengstuk van.

Als dat macrobioom intact is, blijft ook het microbioom veerkrachtig. Maar zodra we ons isoleren – in gebouwde omgevingen, los van de natuur – valt die relatie uiteen en wordt ons interne ecosysteem veel kwetsbaarder.

Voor mij is dat de kern van darmgezondheid: het gaat niet alleen om wat er in je lichaam gebeurt, maar om je relatie met de levende systemen om je heen.”

Dus uiteindelijk gaat het erom dat we de biodiversiteit in onze omgeving herstellen.

“Precies. Het gaat niet alleen om voeding. Het gaat om de lucht die we inademen, de oppervlakken die we aanraken, en de mate waarin we nog in contact staan met het leven om ons heen. We zijn steeds verder geïsoleerd geraakt van de natuurlijke wereld – en dat heeft gevolgen voor onze gezondheid.

In diezelfde jager-verzamelaarsgemeenschappen zagen onderzoekers bijvoorbeeld dat een van de dominante bacteriesoorten in de darm – nooit aangetroffen in Westerse populaties – afkomstig was van de dieren zelf. Tijdens het jachtseizoen waren mensen voortdurend in contact met de zebra’s die ze volgden en droegen. De bacteriën op de huid van die dieren vormden direct hun darmmicrobioom.

Dat laat zien hoeveel van ons microbioom wordt gevormd door het web van leven. Zodra dat contact verdwijnt – wanneer we de dieren die we eten niet meer aanraken, of geen relatie meer hebben met de ecosystemen die ons voeden – verschuift er iets fundamenteels. Voedsel wordt ontstekingsbevorderend, het microbioom verliest essentiële input, en de relatie valt uiteen.

Veel kinderen vandaag de dag hebben geen idee meer dat voedsel uit levende systemen komt – dat een wortel in de grond groeit, dat vlees van een dier komt. In die zin is de crisis in onze darmgezondheid een uiting van een veel diepere ontkoppeling van het macrobioom.”

Hoe zie je die disconnectie van de natuur terug in mentale gezondheid?

“Ik denk dat we als samenleving steeds verder zijn losgeraakt van manieren van leven die ons helpen gegrond te blijven – in relatie, in balans. Ik zag de gevolgen daarvan van dichtbij in de jaren dat ik op psychiatrische afdelingen werkte.

Wat me steeds weer opviel, was een soort ontworteling – een verlies van verbinding. Niet alleen met onszelf, maar ook met de wereld om ons heen. Naarmate die verbinding verzwakt, zie je een toename van angst, depressie en psychische onrust, vooral onder jongere generaties.

Het is een complexe en pijnlijke realiteit. Maar voor mij wijst het opnieuw op het belang van verbinding – niet alleen sociaal, maar ook biologisch en ecologisch. Zonder die bedding worden we veel kwetsbaarder.”

En toch beweegt een groot deel van ons voedselsysteem nog altijd de andere kant op. Hoe kijk je naar het blijvende gebruik van pesticiden, monoculturen en kunstmest?

“Ik ben ervan overtuigd dat we ze in een regeneratieve toekomst niet nodig hebben. Dat ze blijven bestaan, is minder een biologisch dan een psychologisch probleem. Boeren werken binnen systemen waarin ze zijn opgeleid en waar ze, door jarenlang gebruik, afhankelijk van zijn geworden. Het wegbewegen van chemische landbouw kost tijd – vaak 15 tot 20 jaar.

Chemische middelen werken in feite als sterke antibiotica. Naarmate de bodem degradeert, worden boeren steeds afhankelijker van externe inputs om te compenseren wat de bodem zelf niet meer kan. Zo ontstaat een vicieuze cirkel: zwakkere bodems leveren zwakkere planten op, die vatbaarder zijn voor plagen en ziekten – wat weer leidt tot meer chemisch gebruik. Een systeem dat zichzelf versterkt, zowel economisch als biologisch.

Wat niet helpt, is om dit als een strijd te framen. Boeren aanwijzen als probleem zet posities vast, in plaats van ze te veranderen. Als we blijven hangen in een anti-chemisch denken, versterken we juist het systeem waar we vanaf willen. De verschuiving moet richting ecologie: niet minder chemie, maar een ander paradigma.

En die verschuiving is al gaande. Grote landbouwbedrijven investeren in ecologische oplossingen – bacteriën, schimmels en andere levende systemen die de bodemfunctie herstellen. Regeneratieve boeren herstellen de relatie met het land. Consumenten worden steeds bewuster.

Maar de diepere verandering is cultureel. Zolang we consumenten blijven, afhankelijk van verre systemen voor ons voedsel, blijft de vraag naar chemische landbouw bestaan. Terwijl als slechts een klein percentage van de mensen weer zelf voedsel zou verbouwen – al is het maar vijf procent – kan het systeem snel kantelen.”

Je benadrukt vaak de rol van storytelling in deze transitie.

“Ja. Als je je vooral richt op wetenschap – op data over bodemdegradatie, ziekte of gezondheid – merk je al snel dat de informatie op zichzelf geen gedragsverandering teweegbrengt. Bij verhalen ligt dat anders. 

Daarom zijn we in 2019 gestart met het initiatief Farmer’s Footprint: om ruimte te creëren voor boeren om hun eigen verhaal te vertellen – via korte documentaires, gesprekken en gedeelde ervaringen.

Zo hebben mensen het grootste deel van onze geschiedenis geleerd: rond een vuur, luisterend naar elkaar, kennis doorgevend via verhalen en relaties. Daar begint regeneratie: in de verhalen die we vertellen over wie we zijn en hoe we ons verhouden tot de levende wereld.

Wat we nu proberen, is die verschuiving op te schalen – door via film en bijeenkomsten plekken te creëren waar mensen niet alleen intellectueel, maar ook fysiek en emotioneel opnieuw verbinding kunnen maken. Want uiteindelijk is regeneratie geen technisch proces. Het is een cultureel proces. Het vraagt dat we opnieuw leren voelen hoe we in relatie staan tot het leven om ons heen.”

Je hebt decennialang gewerkt aan systeemverandering. Zijn er nog dromen die onvervuld zijn?

“Bijna elke droom die ik heb – voor mezelf en voor de mensheid – is nog onvervuld. Dat brengt zowel verdriet als een vreemd soort helderheid met zich mee: het herinnert me eraan dat mijn aanwezigheid hier nog betekenis heeft.”

Toch moeten er ook dingen zijn waar je trots op bent.

“Eerlijk gezegd voel ik meer verdriet dan trots. Hoeveel energie ik er ook in heb gestoken – en hoeveel werk de mensen om mij heen verzetten – ik zie nog altijd systemen die versneld richting afbraak en vernietiging bewegen. Het is moeilijk om daar trots bij te voelen.

Wat ik wel kan zeggen, is dat ik nog altijd een diep gevoel van verwondering ervaar. En misschien is dat wat me gaande houdt: een besef van de schoonheid van deze planeet, ondanks alles.”

Is dat gevoel van verwondering de kern van wat ons mens maakt?

“Wat ons als mens onderscheidt, is dat we zowel de kwetsbaarheid als de gave hebben om ons los van de natuur te ervaren. In die afstand ontstaat een uniek perspectief: het vermogen om schoonheid te zien.

Wij zijn de enige soort die stil blijft staan om naar een zonsondergang te kijken. Olifanten op de savanne doen dat niet, omdat zij zichzelf ervaren als onderdeel van het geheel. Wij hebben afstand – en juist daardoor zien we schoonheid.

In die zin kunnen we functioneren als een sleutelsoort: we kunnen vitaliteit en biodiversiteit vergroten, overal waar we komen. Maar diezelfde afstand kan ons ook tegenover de natuur plaatsen. Dan beschadigen we haar, via de systemen die we bouwen – onze instituties, onze economie – waarin disbalans vaak de overhand krijgt.

Waar ik nu sta, is dat ik het idee loslaat dat ik de wereld op grote schaal kan veranderen. Het werk wordt kleiner, directer: zorgen voor de bodem onder mijn voeten, voedsel verbouwen, aandacht geven aan het leven om me heen. Als ik dat goed doe, ben ik misschien al onderdeel van de toekomst waarin ik wil leven.

Ik denk niet dat echte verandering voortkomt uit meer technologie of meer systemen. Ze begint in stilte – in vertraging, in opnieuw leren luisteren. Misschien hebben we momenten nodig waarop onze systemen wankelen, om daar weer bij terug te keren. Niet als instorting, maar als uitnodiging: om opnieuw in relatie te treden, verantwoordelijkheid te nemen en een andere manier van mens-zijn te verkennen.”