Kees Klomp: “Wij zijn 100 procent afhankelijk van de natuur voor ons levensbestaan”

Naar aanleiding van zijn nieuwe boek De Ecologische Samenleving starten we samen met Kees Klomp een gelijknamige populair wetenschappelijke sectie. Wat is een ecologische samenleving – en waarom is haar ontstaan van levensbelang? In dit gastartikel verkent Klomp die fundamentele vraag.

De moderne, westerse versie van de samenleving die momenteel de internationale norm vormt, is een economische samenleving. We leven feitelijk gezien niet in een maatschappij, maar in een markt. We leven niet als mensen, maar als economische actoren. Ons maatschappelijke denken en doen is bepalend gekleurd door zakelijk denken en doen. Zo heeft de politiek het steevast over de BV Nederland, en hanteren we het bruto binnenlands product (de optelsom van alle productie en consumptie van goederen) als belangrijkste indicator voor de kwaliteit van ons samenleven. Ons menselijke levensbestaan wordt daarmee feitelijk gezien gereduceerd tot een portemonnee; het enige wat telt is dat we geld verdienen, om dat geld vervolgens uit te geven aan goederen op de markt.

Deze economische levensstijl levert ons iets op. Welvarende landen hebben onder andere een hogere levensverwachting, een betere toegang tot gezondheidszorg, grotere veiligheid en vrijheid, sterkere democratieën, stevigere vrouwenrechten, een hoger opgeleide bevolking en minder armoede. Dit zijn ontegenzeggelijk positieve ontwikkelingen, maar er is ook een schaduwzijde. 

Ecologische crisis

De socio-economische voorspoed zorgt immers voor een ecologische crisis. Die ecologische crisis is een optelsom van klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en milieuvervuiling. Klimaatverandering is het gevolg van onze industriële productiewijze op basis van fossiele energiebronnen. Door de verbranding daarvan stoten wij CO2 uit die de aarde opwarmt, waarmee allerlei verweven processen in de biosfeer, atmosfeer, hydrosfeer en lithosfeer worden verstoord.

Biodiversiteitsverlies is het tweede onderdeel van de ecologische crisis. De moderne, westerse samenleving gaat gepaard met gigantische ontbossing, bebouwing, overbevissing, overbejaging en ontginning. Dit leidt onvermijdelijk tot ernstige degeneratie en destructie van de natuur. Sterker nog, er is zelfs sprake van een zesde uitstervingsgolf. De vitaliteit en de diversiteit van natuurlijke ecosystemen nemen dramatisch af en wij zijn daar de oorzaak van.

“Natuur is existentieel-essentieel”

Natuur is de bron van de menselijke eerste levensbehoeften: bodem, water, lucht, gewassen en grondstoffen, de ecosysteemdiensten. Natuur is existentieel-essentieel. Wij zijn 100 procent afhankelijk van de natuur voor ons levensbestaan. Voor vele moderne, westerse mensen in industriële, stedelijke samenlevingen is natuur echter een abstract en afstandelijk begrip. Het idee leeft dat de menselijke samenleving losstaat en onafhankelijk bestaat van de natuur, en dat is een levensgevaarlijke illusie.

Ten derde drukt ook milieuvervuiling een steeds grotere stempel op onze samenleving. Onze materiële en industriële levensstijl gaat onlosmakelijk gepaard met vervuiling. Onze bodem, ons zoetwater, onze zeeën, onze lucht, onze flora en onze fauna worden in toenemende mate vergiftigd met onder andere plastic, pesticiden en pFas. Deze milieuvervuiling zorgt vervolgens voor groeiende volksgezondheidsproblemen: ze veroorzaken ernstige ziekten. We verzieken dus letterlijk onze leefomgeving en leefomstandigheden, en dat met desastreuze gevolgen: onderzoekers schatten dat er momenteel al zo’n 10 miljoen mensen per jaar sterven aan rechtstreekse milieuvervuiling, en dat dit aantal drastisch zal oplopen in de komende decennia tot wellicht 50 miljoen doden per jaar.

Economische crisis

In april 2024 werd een baanbrekend onderzoek gepubliceerd waarin de economische gevolgen van klimaatverandering werden gepresenteerd: The economic commitment of climate change. De onderzoekers komen op basis van empirisch onderzoek tot een mogelijk internationaal inkomensverlies van 19 procent in 2050 als een direct gevolg van de klimaatverandering. Deze 19 procent verlies vertegenwoordigt een bedrag van 38 triljoen dollar. 38.000 miljard dollar. Per jaar. Om dat bedrag een beetje te duiden: het is meer dan twee keer het totale bruto binnenlandse product van de Verenigde Staten. Het is een inkomensverlies dat vergelijkbaar is met bijna vijf keer de bankencrisis van 2008 en bijna twee keer de Covid-crisis. Het vertegenwoordigt dus een economische recessie die vergelijkbaar is met de Grote Depressie in de jaren dertig van de vorige eeuw.

In navolging van het onderzoek uit april 2024 (waarvan de publicatie nadien tijdelijk is teruggetrokken door het wetenschappelijke tijdschrift Nature en met enige nuances in de waarschijnlijkheids-bandbreedtes later opnieuw gepubliceerd is) zijn er ondertussen verschillende publicaties verschenen die een nog groter internationaal inkomensverlies berekenen. De krant The Guardian publiceerde in januari 2025 een onderzoek van een groep internationale actuarissen die een potentieel inkomensverlies van 50 procent berekenen voor het eind van de 21e eeuw.

Structurele ontwrichting

Het verlies aan inkomen door klimaatverandering die deze onderzoeken laten zien, ontstaat door een combinatie van een steeds groter wordende materiële schade (meer rampen veroorzaakt door extreme weersomstandigheden) en een steeds erger wordende ontwrichting van handelsinfrastructuren. Omdat klimaatverandering een zeer langdurig probleem is (de opwarming van de aarde zal nog eeuwen doorgaan, ook als we vanaf vandaag geen druppel olie meer oppompen en verbranden) en omdat de moderne, westerse economie een wereldeconomie is waarin de nationale productie en consumptie van goederen bestaat bij de gratie van allerlei verweven, complexe internationale handelsinfrastructuren, is deze klimaat-economische crisis geen tijdelijk ongemak maar een nieuw normaal. Ze zal onze welvaartssamenleving structureel ontwrichten.

Plofhommels

De economische vooruitzichten zijn ook qua biodiversiteitsverlies niet rooskleurig. De materiële waarde van natuur wordt op 33 triljoen dollar per jaar geschat. 33.000 miljard dollar per jaar. Dit bedrag vertegenwoordigt bijna 50 procent van het totale, internationale inkomen. Natuur is een allesbepalende economische hulpbron. Door biodiversiteitsverlies wordt de vitaliteit en kwaliteit van natuurlijke ecosystemen aangetast, met desastreuze economische implicaties. Oxford University berekende de gevolgen van het verlies van ecosysteemdiensten voor de Engelse economie, en kwam in een rapport in het voorjaar van 2024 tot de conclusie dat dit een verlies aan Brits bruto binnenlands product van 12 procent kan opleveren in de komende tien jaar. 

Een concreet voorbeeld van een economisch verlies van ecosysteemdiensten is de teelt van appels en peren. Deze fruitteelt bestaat bij de gratie van bestuivende insecten. Aangezien er een door mensen veroorzaakte uitsterving van bestuivende insecten gaande is, zal de teelt van appels en peren de komende decennia ernstig in het gedrang komen en op termijn waarschijnlijk zelfs onmogelijk worden. Het ontbreekt simpelweg aan bestuivende insecten die de fruitteelt mogelijk maken. Dat dit geen ver-van-mijn-bed-show is, bewees dagblad Trouw met een artikel op 1 december 2024 over de inzet van ‘plofhommels’ door Nederlandse fruittelers. Omdat er nu al te weinig bijen, hommels en zweefvliegen in Nederland zijn om het fruit te bestuiven, worden er hommelvolken geïmporteerd.

‘Ziekte zal onze economie steeds meer lamleggen”

Ten slotte zorgt ook milieuvervuiling ervoor dat de economie vernield wordt. Milieuvervuiling behelst een optelsom van water-, bodem- en luchtverontreiniging. Alle drie veroorzaken ze inkomensverlies, volksgezondheidskosten en schoonmaakkosten: we weten ondertussen dat milieuvervuiling leidt tot massale, ernstige ziekte, en dat deze massale, ernstige ziekte vervolgens leidt tot oplopende ziektekosten en inkomensverlies. Zieke mensen kunnen economisch immers niet of minder actief zijn en moeten genezen worden. Als we onze lucht, ons water en onze bodem dus niet schoonmaken, zal ziekte onze economie steeds meer gaan lamleggen. Het schoonmaken van het milieu gaat echter ook gepaard met hoge kosten. Dit zijn enerzijds directe kosten voor de verwijdering van bijvoorbeeld plastic, en anderzijds indirecte, operationele kosten omdat bedrijven hun bestaande, vervuilende productiemethoden ingrijpend moeten vervangen voor veel duurdere, schone productiemethoden. 

Gezien de omvang van de ecologisch-economische schade is een totale socio-economische ineenstorting een reëel toekomstscenario. Het is zeer de vraag of ons financiële systeem een structureel economisch verlies overleeft. De kans op het omvallen van (systeem)banken is met de internationale schuldenlast levensgroot. Er is sprake van een historisch moment: het moderne, westerse paradigma loopt dood. We kunnen de bestaande situatie niet langer oplossen met het bestaande wereldbeeld. We moeten op zoek naar een fundamenteel nieuw verhaal.

De ecologische samenleving

Wat mij betreft is het nieuwe verhaal een ecologisch verhaal. Als we momenteel iets leren is het dat wij mensen niet over het lot van natuur beschikken, maar dat de natuur over ons lot beschikt. Met het vernietigen van de natuur vernietigen we aantoonbaar onszelf. Er gloort daarom alleen toekomstperspectief als we in harmonie met alle andere levensvormen op Aarde leren samen te leven. Een toekomstbestendige samenleving is dus per definitie een ecologische samenleving. 

We zullen moeten transformeren van verheven mens naar verweven mens: een mens die erkent dat al het leven op Aarde bestaat bij de gratie van wederzijds afhankelijke relaties. Leven is een relationele aangelegenheid. Een ecologische samenleving waarin het menselijke levensbestaan zich aanpast aan en afstemt op het natuurlijke levensbestaan, in plaats van dit te domineren en te dicteren. Het is post-antropocentrisch.

Systeemverandering begint met verhaal-verandering

In onze huidige moderne, westerse samenleving is een incrementele transitie-aanpak de norm. Onder de titel duurzaamheid worden dappere pogingen gedaan om de bestaande samenleving met de nodige aanpassingen te behouden. Eigenlijk is dit symptoombestrijding. We veranderen zonder echt te veranderen, want het onderliggende economische (groei)denken en doen blijft onveranderd. Daarnaast is er vooralsnog geen enkel wetenschappelijk bewijs dat de incrementele interventies werken. De noodzakelijke ontkoppeling van economische groei van ecologische voetafdruk ontbreekt. Groene groei is niet echt groen, maar slechts minder grijs. 

Vandaar dat ik een transformationele transitie noodzakelijk acht. Pas als we het onderliggende destructieve systeem fundamenteel veranderen, kunnen en zullen destructieve symptomen uitblijven. Systemen zijn niet meer dan geconditioneerd en gecultiveerd denken en doen. Alles wat wij in onze moderne, westerse samenleving als de normaalste zaak van de wereld beschouwen (kapitalisme, materialisme, liberalisme, economische groei, vooruitgang, welvaart, bruto binnenlands product) is door onszelf bedacht en gemaakt. En dat betekent dus ook dat we iets nieuws kunnen bedenken en maken. Daarom begint systeemverandering met verhaal-verandering. Wij identificeren ons met verhalen. Wij internaliseren het wereldbeeld van verhalen en manifesteren die existentiële instructies vervolgens in ons denken en doen.

Intervidu

De existentiële instructie voor de moderne, westerse mens is het individu. Sinds de Franse filosoof Descartes in 1644 de bekende stelling Cogito ergo sum – Ik denk dus ik ben – poneerde, is de ik centraal komen te staan in ons wereldbeeld. Vanaf 1644 heeft er een stelselmatige individualisering plaatsgevonden en is het ik na de emancipatie van het individu door liberalen als Hume, Locke, Mill en Tocqueville definitief het onbetwiste middelpunt van de moderne, westerse wereld geworden. Kapitalisme, liberalisme, materialisme, welvaart, economische groei en bruto binnenlands product zijn allemaal uitingsvormen van een individualistisch geloofssysteem.

Het individualisme is ondertussen zo oud en zit zo diep dat we het als een natuurwet ervaren. Maar dat is niet het geval; het is niet meer dan de bron van een verhaal waar we in willen geloven. Daarom is de basis voor een systeemverandering van een economische samenleving naar een ecologische samenleving het vervangen van de bestaande individu-instructie voor een nieuwe intervidu-instructie. De transitie vereist een nieuw geloofssysteem dat gebaseerd is op een intervidueel, relationeel wereldbeeld. Het goede nieuws is dat intervidualisme keiharde wetenschap is. Er is ondertussen een omvangrijke empirische bewijslast voor systeembiologie opgebouwd. De levensverwevenheid op Aarde is een feit.

Symbioceen

Een term die onlosmakelijk verbonden is met de ecologische samenleving is het in 2011 door de Australische milieufilosoof Glenn A. Albrecht gemunte symbioceen: 

‘Aldus is het symbioceen evenzeer een fase in de geschiedenis van de mensheid op de planeet Aarde. Het zal worden gekenmerkt door menselijke intelligentie en praktijken die de symbiotische en elkaar wederzijds versterkende processen en samenlevingsvormen overnemen en toepassen, die in levende organismen en systemen worden aangetroffen. Deze periode van het menselijke bestaan zal het leven positief beamen en biedt de mogelijkheid om het lichaam, de psyche en de cultuur van de mens opnieuw met de rest van het leven te verbinden.’

Een ecologische samenleving draait om symbiose: om verschillende soorten in een natuurlijk ecosysteem die elkaars levensbestaan versterken. De ecologische samenleving kondigt dus een nieuw, levens-centrisch tijdperk aan, waarin we de grenzen opheffen en ons als aardebewoners leren gedragen. De mens leeft niet autonoom, maar afhankelijk. De mens moet daarom leren om levens-centrisch te denken en te doen – dat wil zeggen denken en doen als natuur; relationeel en in dienst van het grotere, levende geheel.

Seva

Om de mensheid te laten floreren zal het gehele aardse ecosysteem moeten floreren, en zal de mens daar actief, constructief aan moeten bijdragen. Een term die uiting geeft aan het dienstbare karakter van de menselijke levensstijl in de ecologische samenleving is seva. Seva is Sanskriet voor dienen. 

Volgens het ego-perspectief zijn andere levensvormen op Aarde er om de mens te dienen. De moderne, westerse mens waardeert natuur slechts instrumenteel: als een hulpbron om het menselijke bestaan te faciliteren. Ondertussen heeft de ecologische wetenschap opmars gemaakt, en weten we dat het idee van de dominerende, dicterende mens een illusie is. De mens leeft niet boven de natuur of los van de natuur, maar is onderdeel van het wederzijds afhankelijke aardse ecosysteem. De mens is een gelijkwaardige levenspartner. Dat is een feit.

Seva biedt een lonkend handelingsperspectief. De mens is gezegend met bepaalde kwaliteiten en capaciteiten. Eerst en vooral zijn we zelfbewuste wezens. We beseffen dat we bestaan en kunnen kritisch reflecteren op ons denken en doen. Daarmee zijn we in staat om te leren en om ons aan te passen. Bovendien zijn we morele wezens. We hebben een diepgeworteld besef van goed en slecht. We weten dat we ons momenteel als slechte aardebewoners gedragen. Daarnaast hebben we het vermogen om te verbeelden. De mens is in staat om een beoogde situatie te verbeelden en zich daar vervolgens naar te gaan gedragen. We zijn in staat om ons voor te stellen wat goed aardebewonerschap behelst en daar vervolgens planmatig naartoe te werken.

We hebben tevens verfijnde gereedschappen om de verbeelde en beoogde situatie te bewerkstelligen: onze handen. Onze handen hebben de antropocentrische wereld gecreëerd, maar zijn ook prima in staat om een levens-centrische wereld te creëren. We kunnen de ecologische samenleving bouwen. En ten slotte heeft de mens het vermogen om met grote groepen andere mensen samen te werken. Dit stelt ons in staat om met grote groepen mensen grote projecten aan te pakken en voor elkaar te krijgen. De ecologische samenleving is zo’n project. Met vereende krachten zijn we in staat het te realiseren.

De zeven ecologische bouwstenen

Er zijn zeven ecologische principes, processen en patronen. Deze universele levensprincipes zijn waarneembaar in alle natuurlijke ecosystemen:

1. Regeneratie: het leven versterkt zichzelf van nature
2. Accommodatie: levensvormen faciliteren elkaars bestaan
3. Communicatie: levende organismen wisselen informatie uit
4. Stabilisatie: ecosystemen verkeren van nature in een dynamische balans
5. Emergentie: verandering in ecosystemen is een complexe, bottom-up aangelegenheid
6. Adaptie: levensvormen passen zich aan en evolueren
7.  Interdependentie: levensvormen interzijn met elkaar

Alle levensgemeenschappen op Aarde worden gekenmerkt door deze zeven beginselen. De ecologische samenleving is een samenleving waarin de moderne westerse mens zich moet onderwerpen aan deze zeven stokoude natuurlijke principes. 

We moeten niet langer denken en doen als economische actoren, maar als ecologische actoren. We moeten niet langer individueel denken en doen, maar relationeel denken en doen. Het menselijke levensbestaan moet constructief bijdragen aan de kwaliteit van al het leven op aarde. De mens moet levensbevestigend leren denken en doen. Het vereist het omarmen van wat ik samenleven-kunst noem. Een betere wereld is niet alleen noodzakelijk – maar ook mogelijk. Het enige wat we ervoor moeten doen is van ons westerse, modernistische geloof vallen en onszelf opnieuw uitvinden als samenleef-kunstenaars.

Dit is een ingekorte versie van een van de essays uit het nieuwe boek van Kees Klomp, De Ecologische Samenleving, dat onlangs verscheen bij uitgeverij Noordboek. Het boek is een bloemlezing van essays over hoe we een ecologische samenleving kunnen vormgeven, met bijdragen van Leen Gorissen, Bram Büscher, Esther Turnhout, Felix van Hoften, Hans Stegeman, en vele anderen.