Inheems leider Dadá beschermt de Amazone: “Als kind speelde ik geen videogames, maar leerde ik luisteren naar de natuur”

Dadá
longread

Inheems leider Dadá beschermt de Amazone: “Als kind speelde ik geen videogames, maar leerde ik luisteren naar de natuur”

Tekst Nadine Maarhuis Interviewer Mark Aink & Li Hoekstra Gepubliceerd 24 januari 2024 Leestijd 12 minuten

“We moeten niet langer van de Aarde nemen, maar voor haar zorgen”, weet inheems leider Odair Dadá Borari. Om het oerbos waarin hij opgroeide – ‘de longen van de Aarde’ – te beschermen heeft hij de handen ineengeslagen met criminoloog Tim Boekhout van Solinge. Samen rusten ze teams van inheemse bosbeschermers uit met GPS-camera’s, om zo illegale ontbossing vast te leggen. “De wereld moet degenen de het bos beschermen steunen. Zo simpel is het.”

Dadá, je bent in 1981 in het Amazonegebied geboren. Kun je iets vertellen over hoe de wereld van je jeugd eruitzag?

“Mijn leven als kind was ontzettend mooi, ik woonde middenin het oerwoud en leerde zingen van de vogels. De bomen waren mijn speeltuin, waar ik elke dag tussendoor rende, de rivier mijn zwembad. Ik wist niet wat videogames waren, maar ik heb in die tijd vele lessen geleerd die mij vandaag de dag nog steeds de weg wijzen. Door mijn jeugd ken ik de bomen, het zijn mijn familieleden. Ik weet wanneer het bos om hulp vraagt en ik weet wanneer onze Moeder Aarde huilt. Maar bovenal weet ik dat de natuur eindig is, en dat we haar grenzen moeten respecteren.”

Hoe leerde je die les?

“Toen ik dertien jaar oud was, werd ik door mijn volk als toekomstig leider gekozen. Ik verliet voor het eerst in mijn leven het bos om op school te leren lezen en schrijven. Na een jaar keerde ik terug, voor het tweede deel van mijn opleiding. Mijn overgrootvader, grootvader en vader namen me onder hun hoede. Drie maanden lang leefden we samen in het bos en leerden ze me alles wat ze wisten. We hadden enkel een pijl en boog met twee pijlen om te overleven. Op een dag kwamen we een groep wilde varkens tegen. Ik richtte mijn pijl op het grootste varken, maar mijn overgrootvader, grootvader en vader deden me inzien dat ik beter voor een kleiner dier kon kiezen, omdat we het vlees nooit op zouden kunnen eten. Dat moment ben ik nooit vergeten. Het leerde me om tevreden te zijn met genoeg, om precies te nemen wat je nodig hebt en nooit meer.”

Dadá by Fabio Quireli x We Are The ReGeneration Dadá. Bron: Fabio Quireli / Cosmo Roncón Jr from Curupira (A WaterBear film production)
Inheemse gemeenschap door Fabio Quierli x We Are The ReGeneration Bron: Fabio Quireli / Cosmo Roncón Jr from Curupira (A WaterBear film production)

 

De Amazone wordt op grote schaal ontbost, wat desastreus is voor al het leven op Aarde. Dit is er aan de hand:

 

de Amazone door Fabio Quierli voor We Are The ReGeneration
de Amazone door Fabio Quierli voor We Are The ReGeneration
de Amazone door Fabio Quierli voor We Are The ReGeneration

Het Amazoneregenwoud is - met 6,7 miljoen vierkante kilometer - het grootste regenwoud ter wereld, ruim zestien keer zo groot als heel Nederland. De 400 miljard bomen verdampen elke dag 20 miljard liter water en daarmee beïnvloeden ze weerpatronen over de hele wereld. In de bomen zit op dit moment 76 miljard ton koolstof opgeslagen: meer dan een kwart van alle koolstofopslag in bossen ter wereld.

Om ruimte te maken voor soja (waarvan 90 procent wordt gebruikt voor veevoer) en grazend vee, maar ook vanwege houtkap en goudmijnen, wordt de Amazone met een weergaloze snelheid ontbost. Elke minuut verliezen we vijf voetbalvelden aan bomen. Dankzij de aangestoken bosbranden - een methode die gebruikt wordt om snel een veelal illegaal te ontbossen - stootte het regenwoud in 2021 voor het eerst meer CO2 uit dan het op kon slaan.

Wetenschappers waarschuwen dat we een tipping point bereiken als we nog 25 tot 30 procent van het huidige oppervlak van de Amazone verliezen. Het regenwoud - dat zichzelf dan niet langer kan verkoelen - zal op dat moment in een vicieuze cirkel van hitte en bosbranden terechtkomen, waardoor het langzaam verwordt tot savanne. De gevolgen hiervan zijn desastreus, zowel voor het leven in als buiten de Amazone, aangezien het regenwoud de lucht filtert, zuurstof creëert, de wereldwijde watercyclus reguleert en één van de grootste koolstofputten ter wereld is.

Hoe probeer je de Amazone samen met criminoloog Tim Boekhout van Solinge te beschermen tegen ontbossing? 

“Vroeger verdedigden we het bos met pijl en boog en kleine messen. Maar sinds we met Tim samenwerken, weten we dat er een grondwet is die ons leven beschermt en die we kunnen gebruiken om het bos te verdedigen. Nu is de wet mijn pijl en boog, het recht mijn mes, en helpen GPS-camera’s ons om toegang te krijgen tot rechtvaardigheid.”  

Tim, hoe is het idee om GPS-camera’s te gebruiken in de Amazone eigenlijk ontstaan?

“Als criminoloog doe ik al jaren onderzoek naar gewelddadige conflicten en georganiseerde misdaad. Ik schreef daar veel over en adviseerde overheden, maar op een gegeven moment dacht ik: ik ben alleen maar bezig met de problemen, terwijl ik aan de oplossingen wil werken. Na veel tijd doorgebracht te hebben in het Amazonegebied, en gesprekken te hebben gevoerd met inheemse mensen die het bos proberen te beschermen, ontstond bij mij het idee om met GPS-camera’s te gaan werken. Omdat je daarmee drie vliegen in één klap slaat: het bevordert de rechtsgang, het geeft inheemse mensen toegang tot het rechtssysteem en het beschermt de natuur.”

Uitgelichte quote

Inheemse mensen verdedigen de gebieden waar zij al duizenden jaren wonen, en waar zich 80 procent van de wereldwijde biodiversiteit bevindt, letterlijk met hun leven

Kun je dit iets meer uitleggen?

“Toen ik het idee voor gps-camera’s met het Braziliaanse Openbaar Ministerie (OM) besprak, waren ze meteen enthousiast, want zij hebben GPS-coördinaten van de plekken waar illegale ontbossing plaatsvindt én beelden van de daders nodig om ze te kunnen vervolgen. En het OM is een van de weinige Braziliaanse instituties die niet corrupt is. Zij willen dus echt wat doen aan ontbossing, alleen hebben daarvoor bewijs nodig, en dat leveren die gps-camera’s. Dus op die manier bevorderen ze de rechtsgang.”

“Tegelijkertijd is het cruciaal dat inheemse mensen toegang krijgen tot de rechtsstaat, zodat ze ook toegang krijgen tot rechtvaardigheid, want dat is wat ze nodig hebben. Veel ngo’s willen dat inheemse mensen om de tafel gaan met de veroorzakers van illegale ontbossing, maar inheemse leiders zeggen terecht: ‘Wij gaan echt niet in gesprek met mensen die huurmoordenaars op ons afsturen.’ Want dat is wel waar we het over hebben: inheemse mensen verdedigen de gebieden waar zij al duizenden jaren wonen, en waar zich 80 procent van de wereldwijde biodiversiteit bevindt, letterlijk met hun leven. Dus door illegale ontbossing in die gebieden vast te leggen op camera en die beelden vervolgens met het OM te delen, hebben inheemse gemeenschappen nu een middel om hun levens en leefgebied te beschermen. En daarmee ook een middel om dit waardevolle ecosysteem, dat cruciaal is voor al het leven op Aarde, te redden.” 

En hoe ben je in contact gekomen met Dadá?

“In 2013 ging ik op zoek naar inheemse gemeenschappen die de GPS-camera’s wilden uittesten. Want ik dacht: ik kan het wel een goed idee vinden, het OM kan het wel een goed idee vinden, maar de inheemse mensen moeten het vooral een goed idee vinden, want zij moeten de camera’s gebruiken. Via een lokale priester kwam ik er toen achter dat Dadá op eigen initiatief al een team had opgezet van ‘forest guardians’, inheemse mensen die het bos willen beschermen. Zij hadden zich zelfs al verdiept in GPS-systemen, alleen hadden nog geen toegang tot de technologie. Ik heb hem toen een GPS-camera gegeven en gezegd: ‘Ik hoef er niks voor terug, alleen af en toe wat kopieën.’ Voor mij was het puur een test om te kijken of het zou werken. Want: Gaan ze ook echt foto’s maken van illegale ontbossing? Komen de foto’s bij het OM terecht? En komt het OM dan ook daadwerkelijk in actie? Dit gebeurde allemaal, dus toen hebben Dadá en ik het initiatief samen verder uitgebouwd.”

Forest Guardians door Fabio Quierli voor We Are The ReGeneration
de Amazone door Fabio Quierli voor We Are The ReGeneration
Forest Guardians door Fabio Quierli voor We Are The ReGeneration

Onder leiding van Chief Dada zijn er inmiddels een aantal teams van Vigilantes, of Forest Guardians opgeleid en actief in verschillende gebieden. In 2014 werd het eerste team met leden vanuit de inheemse gemeenschap uitgerust met waterdichte GPS-camera’s, zonneladers en een powerbank. Zo kunnen zij foto’s maken van illegale boskap en bewijsmateriaal verzamelen voor het Openbaar Ministerie in Brazilië.

In het inheemse Maró-gebied in Brazilië, in de staat Pará, verzamelde een inheems team op deze manier GPS-bewijs van illegale houtkap activiteiten. Deze staat is 34 maal zo groot als Nederland in oppervlakte en het gebied waar de meeste, veelal illegale, ontbossing plaatsvindt.

Toen beelden met GPS-referentie van illegale bosactiviteiten aan de Environmental Inspection Agency (IBAMA) werden voorgelegd, werd dezelfde dag een helikopter naar de locatie van de illegale activiteiten gestuurd. Als gevolg van het geregistreerde bewijsmateriaal werden acht houtbedrijven uit het inheemse grondgebied verdreven.

Dit model wordt inmiddels in andere gebieden herhaald. Er worden meer teams in meer gebieden opgeleid en voorzien van apparatuur, zodat een steeds groter gebied actief kan worden beschermd door de lokale inheemse bevolking.

Inmiddels worden jullie GPS-camera’s door negen gemeenschappen in het Amazonegebied gebruikt, die eind 2023 meer dan 150.000 hectare zullen beschermen. Hoe hebben Dadá en jij dit voor elkaar gekregen?

“Transparantie is heel belangrijk. Dadá en ik hebben wederzijds respect voor elkaars cultuur en delen alles met elkaar, zonder verborgen agenda’s, net zoals andere collega’s dat doen. Te vaak wordt gedacht: ‘Hij is inheems en woont in het bos, hij is anders.’ Terwijl we allemaal gewoon mensen zijn.

Verder is Treesistance één van de weinige ngo’s die volledig werkt vanuit wat de inheemse mensen nodig hebben. In het begin moesten de forest guardians bijvoorbeeld uren teruglopen naar de plek waar de generator stond om de batterijen van de camera’s op te laden. Dus toen hebben we kleine zonnepaneeltjes ontwikkeld, waarmee de camera’s volledig off-grid kunnen functioneren. Maar alles wat we doen, is vraaggestuurd.” 

Over vraaggestuurd gesproken: Dadá, wat kunnen mensen die dit verhaal lezen doen om jullie te helpen?

“Op dit moment hebben we vooral financiering nodig voor meer en betere materialen, zoals gps-camera’s en zonnepanelen, maar ook voertuigen zoals auto’s, motoren en boten. De afstanden die we moeten afleggen om de gps-camera’s over de verschillende inheemse gemeenschappen te verspreiden zijn namelijk enorm. Soms moeten we met onze oude voertuigen twee dagen door het bos rijden, zonder dat we ook maar iemand tegenkomen. Dit is gevaarlijk, want als je onderweg pech krijgt, dan kun je geen kant op en vinden de houtkappers je. Dus moeten we vaak voertuigen huren om ons te verplaatsen, maar dat kost veel geld en het vertraagt ons werk om het bos te kunnen beschermen. En het is heel belangrijk dat mensen aandacht genereren voor wat wij hier aan het doen zijn. Dat ons gevecht de media haalt, zodat mensen – bijvoorbeeld in Nederland – erachter komen hoe de manier waarop zij leven bijdraagt aan ontbossing.”

Uitgelichte quote

Nederland is de grootste importeur van soja in Europa voor veevoer

Deze relatie tussen hoe we in Nederland leven en ontbossing in de Amazone is enorm sterk. Tim, hoe kwam jij hierachter?

“In 2003 was ik voor het eerst in Santarém, een havenstad in het Amazonegebied. Ik kwam daar per boot aan en zag overal stapels hout liggen. Nu ligt het niet meer op de kade, maar toen nog wel. Terwijl ik een aantal foto’s maakte, zag ik tot mijn schrik dat Vlissingen bestemming nummer één was van al dat tropische hout. Die kwam toen wel even keihard binnen.”

“Daarnaast heb je natuurlijk de vleesindustrie. Er wordt in de Amazone enorm veel bos platgebrand om plaats te maken voor grazend vee, maar ook om sojaplantages aan te leggen voor veevoer. En Nederland is de grootste importeur van soja in Europa voor veevoer. Nederland heeft ook de hoogste veedichtheid van Europa, dus die relatie is heel duidelijk. Met andere woorden: omdat wij hier kiezen voor megastallen, wordt er daar elke dag ontbost. En dan zijn er nog pensioenfondsen zoals ABP en Zorg en Welzijn en banken zoals ING, Rabobank en ABN Amro die respectievelijk miljoenen en miljarden investeren in bedrijven die verantwoordelijk zijn voor de ontbossing van de Amazone. Dus Nederland zit er tot zijn nek in, als grootinvesteerder en als grootafnemer van de producten.”

Eigenlijk financieren wij hier dus de geweren waar Dadá en andere inheemse mensen tegenover staan?

“Ja. Ik heb een keer aan een federale officier gevraagd: ‘Wat moeten mensen in Nederland weten over de soja die naar Europa gaat vanuit de Amazone? En hij zei toen: ‘Dat die soja een bijsmaak heeft, de bijsmaak van bloed, vanwege het geweld tegen de inheemse bevolking.’ We zouden het dus eigenlijk conflictsoja moeten noemen.”

   
Bron: Fabio Quireli / Cosmo Roncón Jr from Curupira (A WaterBear film production)

Als het probleem zo veelkoppig is, kunnen we het dan wel oplossen? Dadá, ben jij hoopvol over de toekomst?

“De wereld moet degenen die het bos beschermen steunen. Zo simpel is het. Als dat gebeurt, kunnen wij ons huis, Moeder Aarde, beschermen en mooi groen houden. Maar we kunnen het niet alleen. Daarvoor hebben we iedereen nodig, juist ook de mensen die in landen als Nederland wonen en nog nooit in de Amazone zijn geweest, maar er – vanwege hun keuzes – toch een relatie mee hebben.”

You don’t have to be in the forest to join the fight”, weten Dadá en Tim Boekhout van Solinge. Wil je ze helpen om de Amazone te beschermen? Steun Treesistance, op hun website lees je hoe. Honderd procent van wat wordt gedoneerd gaat direct naar Dadá en de andere forest guardians.

Bekijk hier de video van BrightVibes over het werk van Dadá.

Oorspronkelijke publicatie: 18 oktober 2023. Laatste update: 24 januari 2024.

Decade of action x We Are The ReGeneration Dadá, Tim en de forest guardians. Bron: Treesistance
Decade of action x We Are The ReGeneration Bron: Treesistance

Wie is Tim Boekhout van Solinge? 

Dr. Tim Boekhout van Solinge is een geograaf (MA) en criminoloog (PhD) en heeft zich gespecialiseerd in (de preventie van) misdaden jegens flora en fauna, georganiseerde misdaad en groene criminologie. Hij werkt als onafhankelijk criminoloog en consultant en is tevens verbonden aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam en de UFOPA universiteit in de Braziliaanse Amazone. Sinds 2003 is Tim actief in het Braziliaanse Amazonegebied, eerst als criminologisch onderzoeker en sinds 2015 als ‘partner in crime prevention’ van inheemse bosbeschermers in de Amazone. Tim was oprichter van Forest Forces Foundation, die in 2023 met Sinch fuseerde. Als resultaat van de fusie werd Treesistance gevormd. Tim is hoofd van Forest Crime Prevention voor Treesistance.

Wie is Odair ‘Dadá’ Borari?

Dadá Borari is inheems leider van het Maró gebied in de Amazone (420 vierkante kilometer). Vanwege zijn grote inzet voor het regenwoud wordt hij gezien als één van de belangrijkste leiders in de regio. In 2022 was Dadá te zien in de documentaire ‘The Letter’, die inmiddels miljoenen keren is bekeken. Als hoofd van het Forest Guardian Programma bij Treesistance leidt hij in verschillende gebieden in de Amazone nieuwe bosbeschermers op.

Dadá en Tim Boekhout van Solinge door Gabriela Hengeveld voor We Are The ReGeneration
Dadá & Tim Boekhout van Solinge. Fotograaf: Gabiela Hengeveld