Jonas Frei

Frei kent dat gevoel van ontdekking uit eigen ervaring. Tijdens een wandeling door een botanische tuin in Zürich viel zijn oog op iets dat op de grond lag. “Ik zag meteen dat het een walnoot was, maar hij leek op geen enkele walnoot die ik ooit eerder had gezien,” vertelt hij. Het bleek om een butternoot te gaan, een Noord-Amerikaanse walnootsoort. “Dat was het moment waarop ik besefte: er zijn niet alleen de walnoten die we allemaal eten. Er bestaan nog veel meer soorten.”

Hij begon zich te verdiepen in de walnootfamilie en schreef uiteindelijk het boek De Walnoot, over haar geschiedenis en enorme variatie. “Cultuurgewassen zijn niet zomaar soorten die los van ons bestaan,” legt Frei uit. “Ze zijn het resultaat van lange relaties tussen mensen en planten. Generaties van selectie, teelt en aanpassing hebben de variëteiten voortgebracht die we vandaag eten.”

“Bij walnoten zie je bijvoorbeeld dat rassen als Franquette en Lara de schappen domineren, terwijl talloze andere voor consumenten vrijwel onzichtbaar blijven. Sommige zijn wat wranger, andere juist zoeter. De butternoot die ik voor het eerst in Zürich tegenkwam, heeft bijna iets boterachtigs van smaak, maar is lastiger te kraken. Daarom zien we hem maar zelden in winkels.”

De walnoot is maar één voorbeeld van een veel bredere ontwikkeling: de variatie in de planten die we eten wordt steeds kleiner. Terwijl het wereldwijde voedselsysteem zich steeds meer richt op een relatief klein aantal rassen, verdwijnen andere langzaam van het land, uit de winkels en uiteindelijk van ons bord. Daarmee verliezen we volgens Frei niet alleen een rijkdom aan smaken, maar ook genetische eigenschappen die de landbouw juist kunnen helpen zich aan te passen aan een veranderend klimaat.

“De gevolgen daarvan zie je misschien wel het duidelijkst bij amandelen, het onderwerp van mijn nieuwste boek,” zegt Frei. “De moderne productie is zich steeds meer gaan concentreren op een klein aantal zeer productieve rassen. In intensieve teeltsystemen, met veel water en onnatuurlijke middelen, leveren die oogsten op waar traditionele amandelbomen simpelweg niet aan kunnen tippen. Hierdoor worden oude en traditionele amandelboomgaarden rond de Middellandse Zee steeds kleiner of verdwijnen ze zelfs helemaal.”

“Voor de toekomst is dat een enorm probleem,” vervolgt Frei, “omdat we genetische diversiteit verliezen die juist heel waardevol kan zijn bij het aanpassen aan klimaatverandering of plagen.” Het ene ras kan beter tegen droogte, een ander is beter bestand tegen een bepaalde ziekte, terwijl weer een ander beter omgaat met koudere winters of hetere zomers. “Als zulke soorten verdwijnen, verdwijnen ook de mogelijkheden die daarin besloten liggen.”

Maar er gaat ook cultureel iets verloren. Veel van deze planten hebben een lange geschiedenis in de gebieden waar ze groeien, benadrukt Frei. “Er zijn aanwijzingen dat mensen zo’n 8.000 jaar geleden in verschillende delen van Europa – waaronder Zwitserland – al hazelnoten verzamelden. Dat suggereert dat ze destijds al naar bestaande hazelaarbossen trokken om daar op grote schaal noten te verzamelen. Maar tegenwoordig kun je in Zwitserland nauwelijks nog Zwitserse hazelnoten vinden, terwijl de hazelaar er van nature voorkomt en in bijna ieder bos groeit.”

Volgens Frei kunnen zaden een deel van de weg terug wijzen. “Ieder zaadje draagt genetische eigenschappen in zich, maar ook de sporen van generatieslange selectie: keuzes van boeren en gemeenschappen over wat lekker smaakt, wat goed gedijt in een bepaald landschap, wat op het juiste moment rijpt of past binnen een lokale eetcultuur. Het is een soort tijdscapsule: een plek waar verleden en toekomst samenkomen. Als we dat verliezen, verliezen we ook genetisch materiaal, smaken, kennis en culturele geschiedenis.”

Gelukkig ziet Frei steeds meer boeren die variatie aanbrengen in wat ze verbouwen, teruggrijpen op lokale soorten en de productie opnieuw verbinden met regionale markten. Klimaatverandering speelt daarin een rol, zegt hij, maar er zit ook een economische kant aan. “Het is een manier voor boeren om minder afhankelijk te worden van de geglobaliseerde markt en zo een eerlijker deel over te houden van de opbrengst van hun werk.”

“Veel van wat ik doe – met mijn boeken, foto’s, kunstwerken en posts op sociale media – draait om het zichtbaar maken van diversiteit die onderdeel is, of zou kunnen zijn, van ons dagelijks leven, maar die we vaak over het hoofd zien,” zegt Frei. “Een groot deel ervan is letterlijk binnen handbereik. Je hoeft maar om je heen te kijken om te zien hoeveel plantendiversiteit er is, zelfs in steden.”

Vanuit die gedachte ontstond zijn boek Urban Wild Plants, waarin hij de ecologische rijkdom vastlegt van planten langs stoepen en muren, in bermen en op braakliggende stukken grond. Na het verschijnen van het boek kreeg Frei berichten van lezers die anders naar hun eigen omgeving waren gaan kijken. “Mensen schreven me: ‘Ik kijk anders naar de wilde planten in mijn omgeving. Ik heb zoveel soorten ontdekt net buiten mijn tuin, of in de straat waar ik iedere dag doorheen loop naar mijn werk.’”

Die reacties komen dicht bij wat Frei met zijn werk hoopt te bereiken. Hij is zich zeer bewust van de biodiversiteitscrisis, maar kiest ervoor om niet met een waarschuwing te beginnen. “Ik had bij iedere botanische foto die ik ooit heb gedeeld een politiek statement kunnen zetten,” zegt hij. “In plaats daarvan plaats ik bijvoorbeeld een foto van verschillende maïsrassen, met een wetenschappelijke beschrijving erbij. Zo krijgt iedereen de kans om er eerst gewoon naar te kijken en zich erover te verwonderen. Hopelijk brengt dat mensen die nog niet in deze bubbel zitten in aanraking met het idee dat diversiteit iets positiefs is.”

Ook bijdragen aan een lokaler en diverser voedselsysteem? Lees ons interview met Local Futures-oprichter Helena Norberg-Hodge en doe je boodschappen bij één van de vele regeneratieve boeren op onze kaart.