Esther Blom

Inmiddels heeft ARK Rewilding Nederland in zeven verschillende landschappen verspreid over Nederland duizenden hectare grond verwilderd en ruim vijftienhonderd hectare landbouwgrond vrijgekocht. “De gronden die we vrijkopen liggen meestal tussen bestaande natuurgebieden in. Die puzzel gaat echt hectare voor hectare: het is bijna nooit zo dat we in één keer honderd hectare kopen. Soms zijn het er drie, vijf of twintig tegelijk. Maar uiteindelijk merk je dat natuurgebieden weer zo groot worden dat natuurlijke processen op gang komen”, legt Esther uit. “Dan is er bijvoorbeeld weer ruimte voor het edelhert in Limburg: ineens komen ze vanuit België aangelopen. Je hebt daar nu ook weer boomkikkers – dat is echt waanzinnig.”

Vaak denken mensen dat ARK enkel grond opkoopt en vervolgens niets meer doet. “Maar de gronden waarop we werken zijn soms tientallen jaren bemest, waardoor er weinig meer leeft en we het leven moeten helpen opstarten”, zegt Esther.

De eerste stap is meestal het introduceren van een kudde grote grazers, zoals wilde paarden of Schotse hooglanders. “Die leven bij weer en wind buiten en eten de dominante grassoorten op, waardoor bloemrijke kruidachtige planten weer ruimte krijgen.” Zelfs zoiets simpels als hun hoefafdrukken vormen kleine poeltjes waarin water wordt vastgehouden en planten zich kunnen vestigen. “Je ziet dan dat de samenstelling van zo’n grasland in het begin heel snel verandert. Vervolgens komen de stekelstruiken op, omdat die zich goed kunnen wapenen tegen grazers. Vanuit die groepjes struiken kunnen zich dan weer veilig bomen ontwikkelen.” 

De mest die de grazers achterlaten speelt daarbij ook een belangrijke rol: “Dat is op zichzelf een mini-ecosysteem waarin insecten en micro-organismen leven, omdat de dieren niet worden behandeld met anti-wormenmiddelen”, zegt Esther. “En elke nieuwe soort trekt weer andere soorten aan. Binnen de kortste keren vinden honderden soorten zo hun weg terug naar een gebied, zonder dat je ze hoeft te herintroduceren of het landschap intensief hoeft te beheren.”

Rivieren krijgen in de landschappen waar ARK actief is ook weer meer ruimte om (binnen de marges van waterveiligheid) te stromen zoals ze willen. Esther vertelt over de Grensmaas in Zuid-Limburg, waar ARK hielp bij de verbreding en vernatuurlijking van de rivier, hetgeen 13.000 omliggende hectare positief heeft beïnvloed: “In 1993 en 1995 waren daar grote overstromingen – een goed moment om aan de slag te gaan met rivierverruiming. De Grensmaas is de enige grindrivier in Nederland. Daar zijn nu weer grindbanken ontstaan: unieke habitats waar bijzondere plantensoorten kunnen overleven en die voortdurend met de rivier mee veranderen, waardoor een dynamisch ecosysteem ontstaat.” 

Bijzonder is dat de rewilding zowel aan de Nederlandse als aan de Belgische kant is uitgevoerd. “Ecosystemen trekken zich immers niets aan van landsgrenzen”, zegt Esther. “Paarden van de kuddes aan beide kanten zwemmen al af en toe naar de overkant, en de bever is in het gebied teruggekeerd. Die zet met zijn burchten delen van de zijrivieren onder water. Dat is de natuur: soorten willen migreren, rivieren willen bewegen. Maar daarvoor moeten we het landschap wel de ruimte geven.”

Ook bij dode dieren geldt: we moeten ons er zo min mogelijk mee bemoeien. “De mineralen van zo’n dier gaan terug de bodem in, waardoor je het jaar erna vaak een andere plantsamenstelling ziet – soms zelfs letterlijk in de vorm van het dier”, legt Esther uit. “Aaskevers komen van kilometers afstand op een karkas af; zo sterk is hun reukvermogen. Op die kevers komen weer andere dieren af, zoals dassen. Het karkas trekt ook zwijnen aan, rode en zwarte wouwen, en uiteindelijk zelfs gieren. Iets relatief kleins kan dus een explosie van leven veroorzaken.”

Ondanks de overduidelijke ecologische impact schuilt achter elk nieuw natuurgebied een complexe financiële en bestuurlijke puzzel. “Om landbouwgrond om te zetten in natuur heb je een vergunning nodig van de gemeente. Ook moet de provincie de grond een andere bestemming geven – van landbouw naar natuur – waardoor de waarde sterk daalt”, legt Esther uit. “Wat wij doen, is dat bedrag voorschieten. Stel dat we voor 100.000 euro een hectare landbouwgrond kopen en die vervolgens omzetten naar natuurgrond, dan betekent dat een afwaardering van ongeveer 85 procent. Dat bedrag krijgen we als subsidie terug van de provincie. Daarna verkopen we de grond voor de resterende 15.000 euro aan natuurorganisaties zoals Staatsbosbeheer of Natuurmonumenten – met als voorwaarde dat de grond altijd wilde natuur blijft.”

Binnen bestaande natuurgebieden zet ARK zich ook in voor meer ‘wildheid’, bijvoorbeeld op de Veluwe. “We werken daar samen met Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten om te kijken: hoe kan het gebied natuurlijker worden en daarmee ook toekomstbestendiger?”, zegt Esther. “Met andere woorden: hoe kunnen zij hun Natura-2000-doelen halen, zonder het gebied voortdurend intensief te beheren? Denk aan minder hout afvoeren, meer dood hout laten liggen, dode dieren laten liggen en sommige naaldbossen omvormen tot meer natuurlijke loofbossen.” 

Over de rol van de wolf probeert ARK vooral meer bewustzijn te creëren: “Die wolf komt vanzelf: het is niet de keuze van de mens, het is de keuze van de wolf. En als hij komt, heeft hij ook een positieve impact”, benadrukt Esther. “Hij haalt bijvoorbeeld zieke dieren uit kuddes en zorgt dat stukken bos kunnen regenereren, omdat herten daar niet langer durven te komen. Tegelijkertijd moeten we pragmatisch blijven: als een wolf echt een gevaar vormt, moet je in actie komen. Anders verlies je het draagvlak voor alle andere wolven die geen probleem vormen – zeker in een dichtbevolkt land als Nederland.”

Draagvlak is sowieso essentieel om rewilding te laten slagen, weet Esther. ARK kijkt daarom voortdurend hoe het rewilden van natuurgebieden kan bijdragen aan andere maatschappelijke opgaven. “Nieuwe natuur in de uiterwaarden gaat bijvoorbeeld samen met waterveiligheid, wat Rijkswaterstaat helpt om kosten te drukken. En rondom nieuwe natuurgebieden zie je allerlei economische activiteiten ontstaan: in de Gelderse Millingerwaard zaten vroeger slechts enkele agrariërs, nu vind je rond het natuurgebied b&b’s, campings en restaurants – goed voor miljoenen aan inkomsten en tientallen extra banen. Zulke ontwikkelingen helpen: wanneer natuurherstel ook andere waarden creëert, komen dingen sneller in beweging.”

“Als ik een dag of twee op pad ga zonder laptop en een uil tegenkom, kan ik er weer weken tegenaan. Daarom zijn wilde landschappen zo belangrijk: plekken waar je kunt dwalen en de Europese bizon weer kunt tegenkomen”, zegt Esther. “Juist omdat ons land zo ingekaderd is, is dat contrast zo waardevol – het zet een ander deel van je hersenen aan. Bovendien laat het zien: als rewilding kan in Nederland, kan het overal.”

Benieuwd waar rewilding al gebeurt? Bekijk de meer dan 150 projecten van ARK Rewilding Nederland. Lees ook ons interview met muzikant Ruben Hein die samen met ecoloog Ruurd Jelle van der Leij nieuwe natuur creëert.