Ammy Vogtlander: “We moeten de economie weer leren zien als levend ecosysteem”

We moeten de economie niet behandelen alsof die statisch is. Wat bedoel je daar precies mee?

“Als je goed kijkt naar hoe bedrijven en investeerders opereren dan zie je een impliciete aanname dat de wereld er gewoon ís, en dat wij die kunnen observeren, analyseren en optimaliseren, zonder haar wezenlijk te veranderen. In de wetenschap – en met name in de economie – is dat nog steeds de dominante manier van kijken: je staat erbuiten, verzamelt data, ontdekt wetten, zoekt oplossingen, en optimaliseert. 

Denken in oplossingen en werken met data is natuurlijk essentieel, begrijp me niet verkeerd. Maar het is niet alles. Het probleem ontstaat wanneer we vergeten dat onze beslissingen de wereld ook veranderen. Investeerders realiseren zich onvoldoende dat ze met hun investeringen en hun financiële modellen ook voortdurend de wereld beïnvloeden en vormgeven, for better or for worse. Maar dat doen ze wel degelijk.”

Wat is het alternatief?

“Ik pleit voor een meer dynamische kijk. Zie de economie als een ecosysteem, met alles wat daarbij hoort. Het woord ‘economie’ begint natuurlijk met ‘eco’, maar opvallend genoeg wordt juist dat cruciale stukje van de term vaak vergeten. Intuïtief weten we dat een levend ecosysteem voortdurend verandert, maar daar is in de moderne economie niet veel van overgebleven.

Het beste model voor een toekomstbestendige economie is een gezond ecosysteem zoals we dat in de natuur tegenkomen. Een gezonde economie is niet een systeem met weinig verandering en grote stabiliteit, maar juist met veel variatie en onzekerheid. Een gezond ecosysteem in de natuur heeft de hele tijd kleine crises. Dat is juist een kenmerk van dat het goed gaat. Langzaam evolueert een ecosysteem steeds verder. Uit het goede groeit het slechte, en uit het slechte weer iets beters. Er is geen optimum of stabiel eindpunt, het is een continu proces. Een gezond ecosysteem is in de kern dynamisch en onzeker. 

In het bedrijfsleven en bij beleggers zie ik vaak een enorme hang naar optimalisatie (eerst van winst, nu ook van CO2-reductie), stabiliteit en zekerheid. Onzekerheid, of wat ‘volatiliteit’ wordt genoemd, wordt in de regel geassocieerd met risico, en dus vermeden. Zonde, want op die manier gaat het juist mis. Een te hoge mate van stabiliteit leidt op den duur juist tot een te hoge mate van instabiliteit, en dan klapt het ecosysteem in elkaar.”

Iets meer instabiliteit is dus eigenlijk goed, zeg jij?

“Ja, tot op bepaalde hoogte wel. Neem de melksector. De koemelk sector is een ontzettende monocultuur waarbij iedereen op hetzelfde paard zit te wedden. Er is een hoge mate van effectiviteit maar weinig diversiteit, en als we de melksector zouden zien als ecosysteem, is het niet al te gezond. Terwijl de alternatieve melksector (haver-, rijst- of amandelmelk) juist gekenmerkt wordt door veel opties, veel beweging, natuurlijk veel fails maar ook veel vooruitgang en verandering. Allemaal kenmerken van een gezond ecosysteem. Minder stabiel, misschien, maar gezonder. 

Er zijn in de natuur soms plekken te vinden waar de meest efficiënte dier- of plantensoort domineert en een ‘stabiel’ optimum is bereikt. Je kunt je een vijvertje voorstellen waar één vis het uitmuntend doet. Maar dat zie je maar zelden, omdat zo’n ecosysteem uiteindelijk altijd instort; een duurzame, gezonde vijver is in de regel helemaal geen stabiele monocultuur.”

Kun je een voorbeeld geven waarin het statische denken tot problemen leidt?

“De Cavendish-banaan is een goed voorbeeld. Die domineert meer dan 95 procent van de markt. Hoewel er een enorme diversiteit aan bananen is, heeft de hele wereld zich op die ene Cavendish-banaan gestort. En nu wordt die bedreigd door een schimmel die wereldwijd plantages vernietigt. Maar niemand beweegt.

Het is begrijpelijk dat iedereen zich blind staart op die ene banaan – die banaan was in veel opzichten de beste optie, en is nog steeds het meest efficiënt. Maar op de lange termijn is zo’n hang naar stabiliteit en optimalisatie funest – en dat geldt voor de meeste sectoren. Het introduceren van een nieuwe banaan waar iedereen zich vervolgens op blind gaat staren is ook niet de oplossing. Het probleem is niet die Cavendish-banaan zelf natuurlijk. Je moet wegblijven van een over-efficiënte en stabiele markt. Zo’n monocultuur maakt verandering namelijk lastig: het hele systeem is ingericht op één banaan, waardoor iets anders doen ingewikkeld wordt. Alle supply chains zijn immers met elkaar verweven, en iedereen is van elkaar afhankelijk. Niemand kan bewegen zonder de ander, en dus blijft systeemverandering uit.

Het gaat erom dat we onvoldoende waardering hebben voor dynamiek en diversiteit, die zorgen voor veerkracht. Grote investeerders zoals pensioenfondsen en verzekeraars zouden hier meer oog voor moeten hebben en dus anders moeten kijken: minder naar individuele resultaten, meer naar de gezondheid van het geheel. Bijvoorbeeld door aan te sturen op een herijking van risicomodellen: minder fixatie op onzekerheid en meer aandacht voor systeemrisico’s, zoals lage diversiteit of beperkt adaptief vermogen, en deze mee laten wegen in investeringskeuzes.”

Hoe kan het dat dit in de praktijk zo weinig gebeurt?

“Ik denk dat het te maken heeft met een ingesleten mindset, namelijk om uitsluitend te denken in termen van oplossingen. De één verliest zich helemaal in het benchmarken van CO2 uitstoot, de ander wil het eerlijkste businessmodel, en weer een ander ziet het behalen van bepaalde SDG’s als de heilige graal. Alsof duurzaamheid iets oplosbaars is en er een optimaal eindpunt bestaat dat we, eenmaal vastgesteld, kunnen bereiken.”

Laat me raden: die is er niet?

(Lacht) “Nee, dat denk ik niet. Duurzaamheid heeft geen eindpunt, het vraagt om continue evolutie, en dat is wezenlijk anders. We hebben een nieuw soort denken nodig. 

De bioloog Francesco Varella zei het heel mooi, vind ik: “The chance of surviving with dignity on this planet hinges on the acquisition of a new mind.” Dat nieuwe denken begint vanuit de aanname dat alle interacties in de wereld, en in de economie, ertoe doen. En dus de wereld veranderen.”

Dat klinkt nog wel erg abstract.

“Laat ik het concreter maken: neem zonnepanelen. Wanneer ik aan mensen vraag, bijvoorbeeld die werkzaam zijn in de energietransitie, ‘waarom denk je eigenlijk dat we in de jaren negentig niet serieuzer naar zonnepanelen zijn gaan kijken als vervanging van fossiele brandstoffen?’, dan zeggen ze: ‘onze kennis was toen niet toereikend om te geloven dat zonne-energie fossiel echt zou kunnen gaan vervangen.’ Zelfs de meest optimistische experts op het gebied van zonnepanelen dachten toen dat zoiets nooit zou gebeuren – en in de wereld van toen was dat ook zo.

De reden dat dit nu anders is, is niet zozeer vanwege meer kennis, maar omdat we simpelweg de wereld hebben veranderd. We zijn elektrisch gaan rijden, waardoor we nieuwe batterijen hebben bedacht, wat weer impact heeft gehad op onze infrastructuur, et cetera. Zo ontstond er ongemerkt een ecosysteem van zon-gerelateerde technologieën en nieuwe normen waarin zonnepanelen konden floreren.

De uitspraak ‘zonnepanelen kunnen fossiel niet vervangen’ was misschien ooit waar, maar we hebben ‘m met z’n allen ontkracht door de keuzes die we hebben gemaakt. Dat is de manier van denken die ik graag meer zou willen zien: het besef dat we samen uitkomsten creëren, dat we samen de wereld creëren.”

Maar weten we dat niet stiekem allemaal, dat alles wat wij doen de wereld ook beïnvloedt?

“Ja en nee. We weten het in abstracto, maar ik vind dat we er maar weinig naar handelen. Ik zie het in elk geval bijvoorbeeld niet veel terug in de wereld van grote investeerders. Ik denk toch echt dat we een hele grote hang hebben naar voorspelbaarheid – we denken altijd maar te kunnen weten hoe de toekomst eruit zal zien als we A of B doen, en welke van die twee objectief het beste is.

Soms ontkracht ik het idee van ‘een objectieve beste oplossing’ door een paar metronomen te laten zien. De metronomen zijn verschillend ingesteld en beginnen in hun eigen ‘ideale’ tempo. Toch eindigen ze, doordat ze met elkaar interacteren en dus elkaar beïnvloeden, volledig gesynchroniseerd in één ritme. Als ze daar eenmaal in zitten, wijken ze er niet meer van af; vanaf dat moment is dat het enige ritme dat nog mogelijk is. Wie dit voor het eerst ziet, denkt: dit zal dan het beste ritme zijn voor de groep. Maar dat is niet zo. Doe je het opnieuw, dan eindigen exact dezelfde metronomen, onder exact dezelfde omstandigheden, in een heel ander ritme.

Dit laat iets zien waar we ons te weinig van bewust zijn: wat ‘het beste’ is, staat niet vast maar ontstaat uit onze interacties. Bedrijven kiezen oplossing A — een specifieke banaan — meestal niet omdat die superieur is aan B, maar omdat anderen A al kozen. Hoe meer bedrijven volgen, hoe beter A wordt.  Maar doordat we de impact van onze interacties onderschatten, zien we haar superioriteit als vaststaand — en onderschatten we alle alternatieven.”

Hoe kijk je naar de transitie? Bedrijven nemen toch steeds meer de ‘people’ en ‘planet’ mee in hun plannen?

“Dat is zo, maar dat is nog niet genoeg. En daarom betwijfel ik of de verandering die nodig is al echt gaande is. Want ook wanneer je een heleboel P’s toevoegt aan je businessmodel, blijft het onderliggende denkkader alsnog overeind: alles zoveel mogelijk optimaliseren, alleen nu simpelweg op basis van meer P’s. Denk aan alle benchmarks op het gebied van ESG, iedereen is toch weer op zoek naar de spreekwoordelijke beste banaan. Ook daarin is een bepaalde starheid in het denken te herkennen, bij investeerders en daarbuiten.

Ik merk dat we als maatschappij te ver zijn gegaan in onze focus op controle en voorspelbaarheid. We zijn als de dood wat er gebeurt als we dat loslaten. Het zou mooi zijn om als investeerder bijvoorbeeld niet alleen maar naar uitkomsten zoals CO2-reductie te kijken, maar dat je ook het vermogen van een sector om te veranderen als een doel op zich gaat zien. Je moet je dan afvragen: is een sector zo ingericht dat zij kan veranderen en evolueren naar iets beters? En belangrijker nog: staan onze investeringsmodellen fundamentele verandering eigenlijk wel toe?”

Je groeide deels op in India. Heeft dat jouw kijk op de wereld en op economische systemen gevormd?

“Als kind heb ik inderdaad in India gewoond, en later ook in Zwitserland. Twee totaal verschillende landen met ook heel verschillende manieren van doen, naar dingen kijken en regelen. In India zag je plotseling koeien op de snelweg lopen en viel de elektriciteit geregeld uit – elke dag was een complete verrassing, maar het werkte op zijn eigen manier. India is ook niet ideaal, maar er is wel een groter aanpassingsvermogen voor verandering en tolerantie voor rommeligheid waar wij in het Westen van kunnen leren. In Zwitserland is alles vrij strak geregeld: alles is verzekerd en de overheid heeft zelfs koffie op voorraad, ‘voor het geval dat’. Het lijkt stabiel en voorspelbaar, maar bij grote crises kan dat juist tegenwerken: niemand is er meer op ingesteld dat het systeem ook kan haperen.” 

Wat meer India dus?

“Wat minder Zwitserlandje spelen mag af en toe wel, ja. Al is het echt niet zo dat sturen op het oplossen van de problemen van vandaag, het hanteren van ESG-benchmarks of het analyseren CO2-uitstoot data ‘slecht’ is – helemaal niet. Waar ik me zorgen om maak is dat dat vaak de enige manier van denken lijkt te zijn. Onzekerheid en complexiteit zijn inherent aan gezonde ecosystemen, dat zouden we meer moeten erkennen. Dat betekent dus ook dat we het onvermijdelijke ongemak dat daarbij komt kijken, zullen moeten leren omarmen.”