Nora Bateson: “Honderd bomen van dezelfde soort maken nog geen bos”

Zou je jezelf kunnen voorstellen – en vertellen hoe je fascinatie voor ‘warme data’ is ontstaan? 

“De manier waarop we ons voorstellen zegt veel over hoe we naar de wereld kijken. Vaak reduceren we onszelf tot functies of prestaties, en daarmee beperken we meteen wie we voor elkaar kunnen zijn. Voor mij gaat het minder om de vraag: wat heb ik bereikt? Maar eerder: wie kan ik zijn in jouw aanwezigheid, en jij in de mijne? Dat is in wezen een ecologische vraag, want organismen reageren altijd op hun context.

Elkaars complexiteit erkennen – voorbij rollen en categorieën – is essentieel voor regeneratief werk. Dáár draait warme data om: het laat zien dat betekenis ontstaat in relaties tussen mensen, systemen, culturen en omgevingen. Die fascinatie begon al vroeg. Mijn vader, Gregory Bateson, bracht cybernetica en systeemtheorie tot leven en paste die toe op psychologie, ecologie en antropologie. En mijn grootvader William Bateson onderzocht hoe organismen tijdens interacties transformeren.

Wie verandering los van de context bekijkt, mist wat er werkelijk gebeurt. Reductionistische wetenschap loopt daar steeds in vast: ecologie wordt behandeld alsof het alleen om bossen of ecosystemen gaat, terwijl ook onze manier van waarnemen een ecologie is. Wie we zijn, onze gezondheid, de oceanen en bossen, het welzijn van toekomstige generaties – het is allemaal met elkaar verbonden.

Terwijl ik opgroeide was dit de dagelijkse realiteit. Van ontbijt tot de hond uitlaten: alles speelde zich af binnen overlappende ecologieën. Maar zodra ik naar school ging, belandde ik in een totaal andere werkelijkheid.”

Omdat ons onderwijssysteem de wereld nog vaak versimpelt tot cijfers en feiten – alsof we de werkelijkheid alleen in ‘kille data’ kunnen vangen.

“Zelf gebruik ik de term ‘kille data’ eigenlijk nooit, maar mensen om mij heen wel, omdat het de tegenstelling zo scherp neerzet. Wat ermee bedoeld wordt, is een geïsoleerd stukje informatie, losgetrokken uit een geheel van overlappende contexten.

Neem de wiskundecijfers van een kind. Je kunt zeggen: ‘Hier gaat het niet goed.’ Maar zodra je je blik verruimt – en dat vergt oefening – zie je ook de gevoelens van het kind over school, de cultuur waarin cijfers betekenis krijgen, en de bredere relationele patronen. Focus je enkel op wiskunde, dan kun je het kind misschien zover krijgen om ‘beter te worden’. Die prijs werkt echter door in zijn relaties, gezondheid en identiteit – een leven lang, en soms zelfs over generaties heen.

‘Kille data’ is verleidelijk omdat het meetbare, lineaire resultaten belooft. Maar precies daarin schuilt de valkuil: het leven zelf is altijd in beweging. Statische data loslaten op een levende wereld is gevaarlijk – zeker als het gaat om het behoud van onze planeet.”

Kun je daar een voorbeeld van geven?

“Neem biodiversiteitsverlies. We tellen hoeveel insecten, vissen of schimmels verdwijnen en formuleren dan de ‘oplossing’: de aantallen weer laten stijgen. Maar zo werkt ecologie niet. Honderd bomen van dezelfde soort vormen nog geen bos. Wat ontbreekt, is de veelstemmigheid van soorten. Elk organisme vervult niet één taak, maar is onderdeel van honderden relaties. Een enkel getal verhogen lost de bredere crisis niet op.

Onder biodiversiteitsverlies schuilt bovendien een fundamentelere kwestie: die van identiteit. Van ontbijt tot vervoer, van kleding tot zeep – vrijwel al onze dagelijkse rituelen, die nauw verbonden zijn met wie we zijn, werken biodiversiteit tegen. Zo wordt biodiversiteitsverlies uiteindelijk een spiegel van veel dieper liggende relationele problemen.”

Hoe kunnen we dit soort crises beter aanpakken?

“Het begint ermee dat we onze relaties niet uit het oog verliezen, maar er juist in investeren om ze levend en gezond te houden. Elkaar de schuld geven verbreekt die verbindingen alleen maar. En in ecologie geldt: zodra relaties breken, valt het systeem om.

Als we verontwaardigd raken – door het nieuws, op het werk, in de politiek – vernauwt onze blik. De complexiteit die de situatie heeft voortgebracht, raakt uit beeld. Dan weet ik: deze diepe woede kan ik alleen voelen als ik de complexiteit heb losgelaten. Dat betekent niet dat boosheid er niet mag zijn. Woede en frustratie horen erbij, maar vaak komen ze voort uit een reductionistisch perspectief.

Neem migratie. Mensen roepen boos: ‘Stuur ze terug, zij zijn het probleem.’ Wat ontbreekt in dat debat zijn de honderden jaren ervoor: westerse democratieën die thuis wetten opstelden over gelijkheid en ecologie, terwijl ze hun welvaart baseerden op uitbuiting. Telefoons gemaakt met kinderarbeid, kleding geverfd met giftige stoffen, voedsel geproduceerd onder erbarmelijke omstandigheden. We leven in landen die zichzelf deugdzaam noemen, maar in werkelijkheid teren we op mondiale uitbuiting. Dat is misschien wel onze grootste blinde vlek.”

Hoe kan warme data helpen bij het transformeren van de huidige destructieve systemen – bijvoorbeeld als het om voedsel gaat?

“Als je het voedselsysteem wilt veranderen, kun je niet alleen het voedselsysteem veranderen. Je moet ook cultuur meenemen, intergenerationele relaties, transport, werk – zelfs de betekenis van het leven zelf.

Nu reduceert de wetenschap voedsel vaak tot nutriënten en calorieën: eiwitten, vitaminen, noem maar op. Die logica leidt al snel tot een soort totalitarisme, waarin mensen wordt voorgeschreven wat ze moeten eten. Maar cultuur verzet zich daartegen. Beter is het om de mensen te steunen die lokaal voedsel verbouwen, dieren op een waardige manier houden en nieuwe aanpakken uitproberen.

Uiteindelijk gaat voedsel niet alleen over eten. Het gaat over relaties. Over de banden tussen generaties. Over samen aan tafel zitten – of juist niet. De vraag is dus niet: wat is de juiste formule voor voedsel? De vraag is: hoe verschuiven onze relaties via voedsel? Daar bestaat geen universeel antwoord op. Alles hangt af van context, de plek en de mensen zelf.”

En de gezondheidszorg? Op dit moment behandelen we iedereen met dezelfde medicatie…

“Toen mijn moeder opgroeide in de jaren dertig, kwam de dokter nog bij je thuis. Hij kende de warme data van het gezin en de gemeenschap: was er eten, liefde, warmte, schoon water? Twee kinderen konden hetzelfde virus hebben en toch heel andere zorg nodig hebben, simpelweg door hun relationele context.

Nu, in de moderne gezondheidszorg, zien artsen vooral klinische statistieken en misschien een bloedmonster. Maar ze zien geen waardigheid, geen relaties, geen vreugde. Terwijl gezondheid relationeel is. Het gaat niet alleen om een symptoom, maar ook om wie je opvangt, wie van jou afhankelijk is, welke ecologie van steun er om je heen bestaat. Daar vragen we niet meer naar. En zo eindigen we met ‘ziektezorg’ in plaats van gezondheidszorg.”

Hoe zorgen we dat het perspectief van warme data de norm wordt?

“Een manier waarop we allemaal kunnen bijdragen, is door elke dag te oefenen in het zien van relaties in verschillende contexten. Neem een glas water: het roept ideeën op over gezondheid, over het waterzuiveringssysteem en de politiek van flessen water. Elk dagelijks ding drukt talloze contexten uit. Door die te zien, verandert je manier van kijken.

Makkelijk is het niet, want ecologie is nooit statisch – ze beweegt, leert, verandert voortdurend. Als mens vragen we vaak: wat is mijn rol? Maar je hebt niet één rol. Je hebt er tienduizend, en die verschuiven continu.

Regeneratie helpt ons om ons tot die continu veranderende werkelijkheid te verhouden. Het betekent integer handelen, juist wanneer er geen regelboek bestaat. En genereus zijn: niet zoals een buur die appels deelt, maar zoals longen die zuurstof delen met het lichaam – want alles voor jezelf houden zou de dood betekenen.”

Tot slot: wat houdt jou op de been wanneer de wereld overweldigend voelt?

“Die momenten zijn er. Soms kruip ik onder de dekens en kijk ik in één ruk een flauwe serie. Soms wandel ik door het bos, kook ik voor mijn familie, luister ik naar muziek, schrijf een gedicht, huil, of eet chocolade.

Maar onder al die copingmechanismen ligt één besef: het leven is prachtig. Ik leef – en dat is genoeg.”

Oorspronkelijke publicatiedatum: 17 september 2025. Laatste update: 27 oktober 2025.