Joyeeta Gupta: “Wie het zich kan veroorloven, mag vervuilen”

Je stelt dat klimaatverandering niet alleen een milieuprobleem is, maar ook een verdelingsvraagstuk. Wat bedoel je daarmee?

“Klimaatverandering gaat niet alleen over stijgende temperaturen, droogte of extreem weer. Het gaat ook over wie de gevolgen draagt, wie zich kan beschermen en wie moet veranderen. 

Als we de uitstoot naar nul willen brengen, zou de vraag dus moeten zijn: hoe verdelen we het ‘carbon budget’ eerlijk? Wie mag nog uitstoten? Welk land, welk bedrijf, welke persoon? Daar hebben we nooit afspraken over gemaakt. In de praktijk geldt: wie het zich kan veroorloven, mag vervuilen. Vooral de extreem rijken gaan ervan uit dat ze alles kunnen kopen – ook uitstoot. Zo wordt het carbon budget niet eerlijk verdeeld, maar opgemaakt door wie het kan betalen. Maar hoe rijk je ook bent, hier kun je je niet uit kopen.”

Klopt het dat rijke mensen daadwerkelijk meer uitstoten?

“Absoluut. Wereldwijd – zowel in arme als in rijke landen – zijn de rijke mensen die de meeste ecologische ruimte innemen. De verschillen zijn enorm: een miljardair kan in één uur op zijn jacht net zoveel uitstoten als een gemiddeld persoon in een heel jaar. En de armste helft van de wereldbevolking heeft maar een heel kleine voetafdruk.”

Hoe zit het met klimaatrechtvaardigheid in Nederland?

“Subsidies voor bijvoorbeeld zonnepanelen of elektrische auto’s komen terecht bij mensen die überhaupt huizen en auto’s kunnen kopen. Mensen met een lager inkomen blijven daardoor achter. Zij profiteren namelijk niet van die subsidies, maar worden wel geraakt als fossiele brandstoffen duurder worden. Bovendien zijn duurzame alternatieven voor hen, vanwege de kosten ervan, niet altijd toegankelijk. Neem bijvoorbeeld de trein, die in Nederland hartstikke duur is. Dat leidt tot frustratie en het gevoel dat de energietransitie niet eerlijk ingericht is, met als gevolg minder draagvlak voor klimaatbeleid.”

Dat klinkt als een weeffout in ons systeem.

“We hebben het systeem nooit ingericht om de lasten eerlijk te verdelen. In het Klimaatakkoord is niet vastgelegd wie recht heeft op welk deel van het carbon budget, en daardoor bepalen landen zelf hoeveel ze uitstoten.

Daar komt bij dat de discussie over klimaatdoelen lange tijd is uitgesteld. Al in de jaren ’90 had er een duidelijk einddoel moeten liggen: hoeveel opwarming is nog acceptabel? Maar landen wilden dat toen niet vastleggen, omdat het hun gebruik van fossiele brandstoffen zou beperken. Pas in 2015 werd er een doel afgesproken: eerst 2 graden, later aangescherpt naar 1,5. Tegen die tijd was er al decennialang doorgegaan met fossiel.

Maar het probleem zit niet alleen in klimaatbeleid. Veel beslissingen worden genomen in financiële systemen, handelsafspraken en investeringswetten. Die stimuleren vaak juist méér uitstoot in plaats van minder. Het huidige systeem houdt ongelijkheid dus in stand.”

Desondanks ligt er veel nadruk op individuele keuzes, zoals minder vliegen en minder vlees.

“Die nadruk is misleidend. Het idee van de individuele voetafdruk is ooit bewust gepusht door oliebedrijven om de aandacht af te leiden van hun eigen rol. Als fossiele bedrijven klimaatverandering echt serieus hadden genomen, waren ze allang overgestapt op duurzame energie.

Gedrag wordt grotendeels bepaald door de keuzes die we hebben. Als de trein duur is, wordt de auto aantrekkelijker. Als er weinig vegetarische opties zijn, eet je sneller vlees. Het systeem bepaalt dus welke keuzes logisch of makkelijk zijn – en daarmee ook wat mensen doen. Bovendien heeft vrijwel alles wat we doen een ecologische voetafdruk. Of je nu koffie drinkt, kleding koopt of je verplaatst: elke keuze heeft impact. Dus als je de verantwoordelijkheid bij de consument legt, werkt dat heel ontmoedigend. De grootste veranderingen moeten komen van bedrijven en systemen.”

Hoe kunnen we ervoor zorgen dat het wel eerlijk wordt – hier in Nederland en wereldwijd?

“Het begint met het serieus nemen van rechtvaardigheid. In Nederland betekent dat: het anders inrichten van de energietransitie – niet via individuele subsidies, maar op collectief niveau, zodat iedereen mee kan doen.

Wereldwijd moeten rijke landen hun uitstoot veel sneller terugbrengen, zodat er ruimte ontstaat voor landen die zich nog moeten ontwikkelen. Zolang wij zelf fossiele brandstoffen blijven gebruiken, kunnen we moeilijk van landen in het mondiale zuiden verwachten dat zij hiermee stoppen. Landen kijken naar wat wij doen, en zien dat fossiel nog steeds de norm is. Daarmee geven we impliciet het signaal af dat dit model nog steeds werkt. Dat ondermijnt niet alleen onze geloofwaardigheid, maar ook de samenwerking. Als we zelf al waren gestopt, hadden we een heel ander verhaal gehad. Nu vragen we anderen iets wat we zelf nog niet doen.”

De boodschap die je hier schetst is scherper dan wat we lezen in bijvoorbeeld de IPCC-rapporten waaraan jij, onder andere als hoofdauteur, hebt meegeschreven.

“Wetenschappers zijn van nature voorzichtig. Ze werken met aannames en onzekerheden en formuleren hun conclusies daarom genuanceerd. Daarnaast worden de samenvattingen van dit soort rapporten ook door overheden goedgekeurd. Als landen bezwaar maken tegen bepaalde conclusies, worden formuleringen soms aangepast. Zo stond er in een rapport waaraan ik meewerkte dat de consumptie van vlees in rijke landen zo veel mogelijk ontmoedigd zou moeten worden. Daar kwam meteen weerstand op, onder meer van landen die vlees exporteren, zoals Argentinië en Brazilië. Uiteindelijk werd die tekst afgezwakt.”

Daardoor wordt de boodschap richting het grote publiek wel minder urgent…

“Ja, maar het grootste gedeelte blijft overeind. En het proces heeft ook een voordeel: beleidsmakers lezen het rapport echt, begrijpen wat er staat en kunnen daarnaar handelen. Zonder die betrokkenheid zouden veel van die inzichten minder snel hun weg vinden naar beleid.”

Waar het op neerkomt is dat we eigenlijk een mondiale aanpak nodig hebben om klimaatverandering tegen te gaan.

“Klopt, en daarom pleit ik voor een global constitution: een set van mondiale principes die verder gaan dan alleen klimaatbeleid. Allereerst omdat de veranderingen die nodig zijn om klimaatverandering aan te pakken, ook aan financiële systemen, internationale handel en investeringsregels raken. Daarnaast omdat het huidige systeem te vrijblijvend is: landen kunnen zich aan afspraken onttrekken of hun eigen koers varen. Als grote landen niet meedoen, wordt het vrijwel onmogelijk om deze problemen op te lossen.

Een global constitution zou ervoor moeten zorgen dat landen zich niet aan dit soort mondiale vraagstukken kunnen onttrekken, en dat rechtvaardigheid ook wordt meegenomen. Het is nog geen politiek plan, maar een academisch project: een eerste voorstel waar de wereld op kan voortbouwen zodra daar ruimte voor is. Daarom nodigen we zoveel mogelijk mensen uit om mee te denken. Iedereen vanaf tien jaar kan een essay insturen over hoe zo’n systeem eruit zou moeten zien.” 

Zie jij voorbeelden waar klimaatbeleid én rechtvaardigheid nu al goed samenkomen?

“Niet op grote schaal. Je ziet soms dat beleid redelijk eerlijk is ingericht, maar dan gaat het vaak te langzaam. En als het te langzaam gaat, schuif je de gevolgen door naar andere delen van de wereld. Meestal zie je óf rechtvaardigheid, óf snelheid – maar zelden allebei.”

Dat klinkt niet erg hoopvol…

“Op dit moment zitten we op een dieptepunt in internationale samenwerking. Je ziet meer conflicten, meer wapens, en tegelijkertijd ook grotere risico’s op bijvoorbeeld ziektes. Dat maakt het moeilijker om samen te werken aan dit soort problemen. Tegelijkertijd zie je in de geschiedenis dat grote veranderingen vaak juist na zulke momenten plaatsvinden – bijvoorbeeld na het instorten van systemen of het verdwijnen van machtsstructuren. Het is dus geen zekerheid dat het kantelt, maar dat het in het verleden vaker is gebeurd op vergelijkbare momenten, geeft mij hoop.”