Daniel Christian Wahl: “Regeneratie wordt nog te vaak gezien als een utopie waar we naartoe moeten werken”

In je boek Designing Regenerative Cultures uit 2016 staat cultuur centraal. Waarom begin je daar?

“Voor mij is cultuur het verhaal van waaruit we leven. Waar we aandacht aan geven, hoe we de wereld begrijpen en welke verhalen we daarover vertellen: het bepaalt onze werkelijkheid. Ons wereldbeeld beïnvloedt wat we creëren, en andersom.

In een regeneratieve cultuur herstellen we de relatie met de plek waar we leven. Mensen kunnen zorg dragen voor hun omgeving en zich tegelijk bescheiden opstellen als onderdeel van de landschappen en gemeenschappen waaruit we voortkomen. Het gaat om het besef dat we niet losstaan van levende systemen, maar er onderdeel van zijn.

In de titel Designing Regenerative Cultures zit bewust een paradox: cultuur laat zich niet van bovenaf ontwerpen. Ze ontstaat uit wat mensen denken, zeggen en doen, en uit hun onderlinge relaties. Tegelijkertijd geven we haar dus voortdurend samen vorm. Niet deelnemen is geen optie: ook niets doen heeft invloed.”

Betekent dit dat we regeneratie niet bewust kunnen creëren?

“Precies. Regeneratie wordt nog te vaak gezien als een soort wenselijke utopie waar we naartoe zouden moeten werken. Maar regeneratie is niks nieuws. Het is het fundamentele proces waarmee het leven de voorwaarden schept voor méér leven. Dat gebeurt op iedere schaal: van cellen tot individuen, van ecosystemen tot de planeet als geheel.

In plaats van voortdurend te denken in termen van een transitie naar iets anders – waardoor we maar blijven rennen – zouden we ons moeten afvragen: wat is er al? Waar wordt al gezorgd, gedeeld, gevoed, geheeld, en gecreëerd als onderdeel van de regeneratieve kracht van het leven? En hoe kunnen wij daaraan bijdragen? Dat is wat we opnieuw moeten leren zien. Waar gloeien de vonken van regeneratie al, en hoe kunnen we die zuurstof geven zodat het vuur kan oplaaien?

Onze grootste bondgenoot is het leven zelf. De echte vraag is of wij als soort volwassen genoeg zijn om dat te erkennen – en om opnieuw in een goede relatie te komen met de levende systemen waarvan we deel uitmaken.”

Hoe herstellen we die gezonde verhouding met de levende wereld?

“Het begint met het besef dat mensen niet losstaan van de natuur. Alles maakt deel uit van hetzelfde biofysische geheel: de biosfeer, het zonnestelsel en uiteindelijk de kosmos. Er is nergens een grens waar je kunt zeggen: hier houdt de natuur op en begint iets anders.

Toch vertelt onze dominante cultuur precies dat verhaal: natuur aan de ene kant, cultuur aan de andere, waarbij cultuur als superieur wordt gezien aan de natuur waaruit ze zelf is voortgekomen. Zelfs over technologie praten we alsof die buiten de natuur staat, terwijl het uiteindelijk gewoon één soort is die materie op een andere manier ordent.

De weg terug begint met het besef dat we al deel uitmaken van levende systemen. Daar komt het denken in bioregio’s om de hoek kijken: een andere relatie aangaan met de landschappen, ecosystemen en gemeenschappen die ons dragen. Niet door onze wil aan de natuur op te leggen, maar door samen te werken met het leven en te erkennen dat we uit dat levende web zijn voortgekomen – en er nog altijd diep mee verweven zijn.”

Nu steeds meer mensen met regeneratie aan de slag gaan, hoe zie je het begrip veranderen?

“Ik heb in tientallen landen prachtige dingen zien ontstaan doordat mensen deze ideeën in de praktijk brachten. Tegelijkertijd gebeurt wat met bijna ieder populair begrip gebeurt: het wordt zowel zorgvuldig als oppervlakkig gebruikt. Er zijn altijd mensen op zoek naar het volgende grote idee, en regeneratie is daar inmiddels onderdeel van geworden.

Ik leg het vaak zo uit. Als een bedrijf zegt: ‘Wij zijn een regeneratieve projectontwikkelaar’, word ik voorzichtig. Maar zegt het: ‘Wij weten wat er in onze sector misgaat en bewegen ons in een regeneratieve richting’, dan vind ik dat veel geloofwaardiger.

Alles is een prototype. Regeneratie is geen eindpunt, maar een manier van participeren binnen een groter levend systeem. Minstens zo belangrijk is het afleren: loslaten wat binnen de degeneratieve economie werkte. Anders dreigen we het oude systeem simpelweg in nieuwe taal voort te zetten.”

Hoe ziet regeneratie er in de praktijk uit?

“Regeneratie gebeurt overal, of mensen het nu zo noemen of niet. Het gevaar is dat we vooral zoeken naar grote, indrukwekkende voorbeelden – een project dat zegt 400.000 hectare te regenereren – en vervolgens denken dat we dat model simpelweg ergens anders kunnen kopiëren.

Voor mij is regeneratie vaak veel minder spectaculair. Denk aan een alleenstaande moeder met weinig geld die een kleine organisatie begint om andere alleenstaande moeders te helpen. Mensen horen ervan, doneren spullen of steken de handen uit de mouwen. Langzaam ontstaat er werk, onderlinge steun en een gemeenschap waar belangrijke gesprekken kunnen ontstaan. Misschien gaan mensen samen lokaal of biologisch inkopen, of producenten uit de buurt steunen. Voor mij is dát regeneratie in de praktijk.” 

Het blijft nogal abstract. Als regeneratie niet van bovenaf kan worden ontworpen of gestuurd, wat kunnen we dan wél doen?

“Dat is de hamvraag. Van Brian Goodwin, een van de grondleggers van de complexiteitswetenschap, leerde ik dat levende systemen fundamenteel onvoorspelbaar zijn. Hoeveel data we ook verzamelen, wat we zien blijft een momentopname van iets dat voortdurend verandert.

De vraag is daarom niet: hoe voorspellen en controleren we de uitkomst? Maar: hoe nemen we op een goede manier deel?

Brian noemde drie dingen waaraan we wél kunnen werken. Ten eerste de kwaliteit van informatie: begrijpen mensen wat er gebeurt en hoe hun werk samenhangt met het grotere geheel? Ten tweede de kwaliteit van relaties: is er genoeg vertrouwen om te luisteren, meningsverschillen te overbruggen en te blijven samenwerken? En ten derde: zien mensen het systeem als geheel – wie er deel van uitmaakt, hoe alles samenhangt en welk groter doel hen verbindt?

Die voorwaarden kunnen we helpen creëren. We kunnen mensen samenbrengen, kennis delen en relaties opbouwen die sterk genoeg zijn. Wat daaruit ontstaat, kunnen we niet beheersen. Maar we vergroten wel de kans dat er iets waardevols ontstaat wat niemand alleen had kunnen bedenken. Voor mij is dat de kern van regeneratie.”

Negen jaar geleden werd je vader. Heeft dat je kijk op regeneratie veranderd?

“Absoluut. Lange tijd dacht ik dat een kind me van het ‘grote verhaal’ naar het ‘kleine verhaal’ zou trekken – weg van het werk waarvoor ik hier dacht te zijn. Later besefte ik dat die scheiding kunstmatig was. Onze dochter werd vanaf het begin een leermeester en liet me zien hoe sterk het kleine en grote verhaal met elkaar verweven zijn.

Dat werd heel concreet nadat mijn boek verscheen. Na twintig jaar kwamen ineens de uitnodigingen: overal ter wereld spreken, op podia staan en daar goed voor betaald krijgen. Ik bleef nog een tijd reizen omdat het financieel nodig was, maar het vaderschap dwong me na te denken over integriteit. Een vader die aan de andere kant van de wereld over regeneratieve culturen praat, terwijl zijn partner thuis alleen voor hun dochter zorgt, is voor mij eerder een charlatan dan een regeneratieve beoefenaar.

Regeneratie werd daardoor heel persoonlijk: hoe combineer ik mijn rol als partner, vader en lid van een gemeenschap met het grotere werk dat ik wil doen?”

Hoort wortelen in Mallorca ook bij die verandering?

“Zeker. Voordat ik hier kwam, ben ik 28 keer verhuisd. Mijn partner en ik hadden het patroon ontwikkeld om na een paar jaar, zodra het moeilijk werd, te denken: dit werkt niet, laten we verdergaan. Maar daarmee ontliepen we ook de relationele en sociale spanningen die horen bij ergens echt deel van uitmaken.

Op Mallorca besloten we bijna koppig om te blijven. Onze dochter werd hier geboren en de zorg voor een stuk land maakte die keuze nog concreter. Ik zie dat land niet als bezit – ik voel me er verantwoordelijk voor, tot mijn laatste adem, en wil die zorg uiteindelijk doorgeven aan mijn dochter of andere toekomstige beheerders.

Voor het eerst voelt vertrekken niet meer als een optie. Met de vijfhonderd bomen die we hier hebben geplant, heb ik letterlijk wortel geschoten.”

Je werkt op Mallorca met boeren, gemeenschappen en bedrijven aan een gedeelde regeneratieve visie. Wat leer je daarvan?

“Dat de praktijk rommelig is. Mensen kunnen het voor 95 procent eens zijn en elkaar toch blijven discussiëren over die laatste vijf.

Op Mallorca proberen we daarom voorbij afzonderlijke belangen te komen en een gedeeld verhaal van de plek te maken. Of je nu werkt aan regeneratieve landbouw of bescherming van de zee: de vraag is steeds hoe dat bijdraagt aan het herstel van Mallorca.

Op een eiland worden die verbanden heel concreet. Stranden schoonmaken helpt weinig als rioolwater en landbouw de baaien blijven aantasten…

Daarom zeggen we niet dat één organisatie Mallorca regenereert. Mallorca en de Balearen regenereren zichzelf; organisaties zijn uitingen van dat proces. De plek staat centraal, niet de organisaties.”

Dat betekent ook dat je ruimte moet maken voor heel verschillende perspectieven.

“Ja. Je moet voorbij het idee van ‘de ander’ kunnen kijken en erkennen dat iemand met wie je het diep oneens bent, net zo veel om dezelfde plek kan geven. Je hoeft het niet eens te zijn over de aanpak om toch iets te delen.

Wat ik heb geleerd, is dat je moet bewegen in het tempo van vertrouwen. Dat gaat langzaam. Maar naarmate het vertrouwen groeit, groeit ook wat je samen kunt bereiken.”

Welke patronen staan regeneratie nog meer in de weg?

“Een van de grootste uitdagingen is dat ook mensen die oprecht regeneratief willen werken, opereren binnen een systeem dat oude denk- en werkwijzen beloont. Geld gaat naar organisaties die grote claims maken over schaal en impact en zichzelf neerzetten als aanjagers van verandering. Zo nemen we ongemerkt de logica van de degeneratieve economie mee.

Een vriend zei laatst: ‘Al je vrienden weten dat je een mopperkont bent.’ Misschien zit er inderdaad iets in mij dat steeds denkt: daar gaan we weer. Maar als we elkaar daar niet op kunnen aanspreken, komen we er niet. We moeten kritiek leren ontvangen zonder die meteen als aanval te zien.

Uiteindelijk zijn we allemaal uitingen van de regeneratieve kracht van het leven. Als we dat serieus nemen, wordt het moeilijker om te vervallen in territoriumdrift en concurrentie: ‘Dit is van ons, wat kom jij je ermee bemoeien?’ Dat is een van de belangrijkste patronen die we moeten afleren.”

Wat voelt voor jou nog onaf – en waar wil je dit werk verder naartoe brengen?

“Ik denk al lang aan een nieuw boek, maar dat is lastig naast het ouderschap, de zorg voor het land en ons werk op Mallorca. We werken ook aan een documentaire om dit verhaal bij een breder publiek te brengen.

Wat me vooral bezighoudt, is de samenhang tussen de gezondheid van mensen, families, gemeenschappen, bioregio’s en de planeet. Ik wil beter begrijpen hoe al die schaalniveaus in elkaar grijpen. Onze gezondheid staat niet los van die van onze gemeenschap, leefomgeving of planeet. Het gaat om gezondheid in het hele systeem – en om hoe we daar op ieder niveau aan bijdragen.

Uiteindelijk draait dit werk niet alleen om betere oplossingen of systemen. Het gaat om het besef dat we deel uitmaken van een groter, bezield proces – en daar zelf een uitdrukking van zijn. Die verbinding wil ik verder onderzoeken.’