“Als de Cerrado verdwijnt, verdort de Amazone”

Stof valt uit Tao’s hand en hangt als oranje mist in de lucht. Hij vertrekt  zijn gezicht: “Isso é um não-lugar”. Dit hier is geen plek – of eigenlijk: een niet-plek. 

Tao, kort voor Atahualpa, veert op uit zijn hurken. Rechtop maakt hij een Spartaanse indruk: Tao’s ouders vernoemden hem naar de laatste Inca-koning.  kleine zwarte krullen boven donkere ogen, een neus  die van marmer had kunnen zijn. 

Naast zijn Fiat pick-up kijken we uit over een schaduwloos veld: soja. Rijen kniehoge planten, eindeloos dezelfde planten, in verschroeiende hitte. Ieder blad een waas onder baksteenkleurig stof. Het is stil. 

“Een niet-plek,” legt Tao uit, “kan overal zijn. Ik ben nooit in de Amerikaanse Midwest geweest, maar dit had toch de Amerikaanse Midwest kunnen zijn?”

Cerrado: Berço das águas

Tao is agronoom en boer. Op zijn eigen land heeft hij een voedselbos.  Daar groeien mango’s, maracujas, bananen, guava. Er zijn acht honden, ontelbare eetbare inheemse planten en vogels. Blauwe ara’s kibbelen bovenhoofds. In de verte knort behaaglijk een varken. Een seriema-vogel geeft een gil vanaf haar hoge poten. 

Dit sojaveld staat net als Tao’s land middenin de Braziliaanse Cerrado, een van de meest biodiverse plekken op Aarde. De Cerrado is savanne en bos tegelijk De Cerrado huist zo’n 5% procent van de totale biodiversiteit op de Aarde. Een overweldigende 211.000 inheemse planten.  en op dit moment verdwijnt het bos in moordend tempo om plaats te maken voor sojavelden als deze.  

Al jaren wordt ontbossing van het Amazonewoud op het wereldtoneel  bevochten, zoals recent bij COP30. De ontbossing die het regenwoud bespaart blijft, lijkt zich nu naar de Cerrado te verplaatsen. 

Cerrado-mensen, geraizeiros, noemen het landschap graag berço das  águas – wieg van het water. Vanaf een hooggelegen plateau draagt de  Cerrado water naar de grootste stroomgebieden van Brazilië: zuidwaarts naar de vlaktes en pampa’s van de Paraná-delta, noordwaarts richting de Amazone. 

Toch is de Cerrado een onzichtbaar landschap, verborgen in de schaduw van het regenwoud: te bochtig, te krom om net zo geliefd te zijn. In een vergelijking schildert Tao de Amazone af (hij is niet de eerste) als een jonge vrouw en de Cerrado als een kreupele oude man.

Het ondersteboven bos 

De charme van de oude man is aan het zicht onttrokken. Waar de  kleurrijke Amazone de hemel in woekert met ondiepe wortels, is het bij de  Cerrado andersom: een ondersteboven bos. Kleine kronkelende bomen, maar diepe wortels. “Dat is waar het bos is,” legt Tao uit. 

De diepe wortels van de Cerrado slaan zoet water op in aquifers, diepe ondergrondse waterdragers. Een kwetsbaar spel tussen vegetatie, bodem en regen houdt het landschap in stand. Als inheemse planten verdwijnen, dan verliest de bodem zijn structuur. Water zakt minder diep weg. Het land verdort van binnenuit. 

Vliegende rivieren 

Dit probleem strekt zich uit tot het Amazone-regenwoud. De Cerrado is  met de Amazone verbonden in een kringloop van water: ‘vliegende  rivieren’. Deze voeren enorme hoeveelheden waterdamp in de atmosfeer, die als regen boven de Cerrado valt en weer terugstroomt. Zo houden de  twee bossen elkaar in stand. Als de Cerrado verdwijnt, verdort de Amazone. 

Onderzoeker Arnaldo Carneiro onderzoekt deze verbinding al decennialang. Nu, met zijn pensioen in zicht, werkt hij met zijn observatorium ORA aan een levenswerk: het in kaart brengen van alle ontbossing en druk op de Amazone. “Vanaf het westen heb je uitstekend zicht op de vliegende rivieren,” zegt hij. Ze stromen van de Amazone naar de Cerrado – boven  Brasília dus.

Ontbossing tegengaan 

Inmiddels is ongeveer de helft van het oorspronkelijke Cerrado ecosysteem omgezet in landbouwgrond. “Een landbouw die zichzelf van haar watervoorraad beroofd,” aldus Arnaldo. 

En dit gaat voorlopig door, vertelt Paulo Barreto, expert ontbossing bij  onderzoeksinstituut Imazon. “De Cerrado is vergeleken met de Amazone nauwelijks beschermd.” 

In de Amazone verplicht de Braziliaanse Forest Code landeigenaren om grote delen van hun terrein intact te laten. In de Cerrado liggen die  percentages drastisch lager. Ook zijn er minder beschermde  natuurgebieden en inheemse territoria die grote agro-business uitsluiten. 

Wat opvalt is dat het tegengaan van ontbossing in het Amazone-regenwoud steeds beter gaat. Beter gezegd: de langetermijntrend is bemoedigend. Nu de Amazone een kantelpunt nadert is iedere hectare behouden bos van groot belang.

Ontbossing van het Amazonewoud begon eind vorige eeuw op gigantische schaal, maar nam tien jaar geleden een duikvlucht om twee redenen: sterk ingrijpen van de Braziliaanse overheid op illegaal landgebruik en een door internationale civiele samenleving afgedwongen moratorium op soja uit ontbost landschap. 

Soja en rundvlees afkomstig van verwoeste Cerrado wordt daarentegen zonder beperking verhandeld. 

Juist de Amazone laat zien hoe snel markten kunnen reageren wanneer eisen afdwingbaar worden gemaakt. Volgens Barreto reageren Braziliaanse voedselproducenten snel op geloofwaardige internationale marktdruk. “Als Europa werkelijk eisen stelt om ontbossing te stoppen, verandert de sector.” Het nieuwe Europese verdrag met Mercosur kan daarin troef zijn, zegt Barreto: “nu is het nog veel te zwak.” 

Agricultuur zonder cultuur 

Tao’s Fiat ratelt als een radiator. Sojaveld volgt op sojaveld. Hij wijst een bord aan: “Deus é dono desse negocio”. God is de eigenaar van dit bedrijf. Op de achterkant heeft iemand een antwoord geverfd: “temos fome”. “We hebben honger,” lacht Tao. Waarop ik zwijg. 

We stappen uit zodra de Cerrado wild wordt en klimmen over rivieren naar hoger gelegen delen van de Chapada Indaía. 

De Cerrado begint zijn onzichtbaarheid te verliezen. Vlak grasland loopt over in dicht bos dat zich als galerijen van regenwoud uitstrekt langs kliffen en watervallen. In kronkelende boomstammen zie ik  termietenheuvels groeien. Boomstammen wisselen van richting als  bliksemschichten, verkoolde takken grijpen in elkaar als luchtwortels. 

Geen bullshit meer 

Het lijkt alsof het Tao’s voedselbos is tegen de desolate landschappen van agronegócios – Tao noemt het “agricultuur zonder cultuur”.

Toch, zegt Arnaldo Carneiro, hoeft niet iedereen het als Tao te doen: “Het is juist belangrijk dat landbouwsystemen inschikken en zoveel mogelijk ruimte láten voor onbewerkte Cerrado.” 

Arnaldo bewondert de agro-ecologische principes van Tao. Hij koopt zelf graag zijn spullen op de markt in Brasília op zaterdag, maar geeft toe dat Tao’s manier van boeren niet het enige antwoord is. Slimme akkerbouw op schaal toegepast – “weinig ruimtegebruik, hoge opbrengst, sociaal ingebed” – is voor Arnaldo de heilige graal. 

Hij noemt de Cerrado een landschap van valse tegenstellingen. “Ecologen denken dat landbouw alles zal opslokken. Boeren denken dat natuurdoelen hen in de weg staan en ze dadelijk niets meer kunnen  verbouwen.” 

Het probleem voor Arnaldo is dat ecologische landbouw niets van schaal en technologie lijkt te willen weten en grote negócios doof en blind blijven voor ecologische principes. 

Hij biedt zelf een oplossing om landvraat tegen te gaan: land dat nu bedoeld is voor grazen omzetten naar akkerland. “Van het landbouwgebied dat nu gebruikt wordt als graasland voor koeien is zo’n 18 miljoen hectare land geschikt voor akkerbouw.” 

Door van grazende koeien naar slimme akkerbouw over te schakelen kun je volgens Arnaldo de voedselproductie uitbreiden én veel meer ruimte  overlaten voor wilde Cerrado. Er blijft ruimte over voor kleinschalig  gebruik van de Cerrado, bijvoorbeeld voor traditionele gemeenschappen,  inheemse bevolking en voedselbossen als die van Tao. “Je kunt naar nul procent ontbossing, met behoud van voedselproductie,” zegt Arnaldo.

“Het betekent wel minder grazen op de Cerrado, want dat is verreweg het  ergst. Geen bullshit meer.” 

Paulo Barreto van Imazon voegt toe dat er op de ranches zelf ook nog een wereld te winnen is. Veel macht ligt nu bij banken. De Braziliaanse overheid werkte de afgelopen jaren aan regels die publieke landbouwkredieten zouden koppelen aan naleving van milieuwetgeving: geen compliance, geen krediet voor je ranch. 

Onder druk van agribusiness stelde Lula, het was verkiezingsjaar, deze maatregel uit. Eenmaal ingevoerd zou het verreweg het sterkste wapen voor de Cerrado zijn. “Je stopt dan direct met het bankrollen van ontbossing,” zegt Barreto. “En dat werkt.”

Veredas mortes 

Tao loopt voor mij uit, een ondergronds regenwoud onder onze voeten. Tijdens de tocht terug naar de Fiat zet de verraderlijk korte Braziliaanse schemer in. 

De waterwegen, de veredas, die ik ken uit het beroemde epos Grande Sertão, zijn net als in de mythologie omzoomd door burití palmen. Tao begint liedjes te zingen. 

Als we uitkijken vanaf de hoge kliffen van de Cerrado wijst Tao mij op sojavelden, felgroen opdoemend als buitenaardse graancirkels. Niets zo triest, zegt Tao, als veredas mortes, de drooggevallen veredas die ernaast  liggen.