De Ceuvel

Aan het einde van de Johan Hasseltkade in Amsterdam Noord ligt ex-scheepswerf Ceuvel-Volharding. En er is nog altijd veel dat huidige Ceuvelaars – kunstenaars, dieren, ondernemers, ontwerpers, duurzaamheidsexperts, planten, bezoekers – herinnert aan haar verleden als commerciële scheepswerf.  

Het teer om schepen in te smeren bleef als ziekmakend roet achter in de bodem: PAK’s is de technische term. Het dumpen van bagger uit de grachten ging hier door tot diep in de 19e eeuw. En dus, als de Gemeente in 2012 een prijsvraag uitschrijft voor een tijdelijk project, is de braakliggende werf verlaten en vervuild. Een consortium van jonge ontwerpers – Space&Matter, Metabolic, DELVA en Studio Valkenier – wint de tender met een plan van tien jaar om daar wat van te maken. De Ceuvel is geboren.

Een van de beloftes van plan De Ceuvel behelst het inzetten van plantengroei om de bodem te verbeteren. Anke Wijnja, industrieel ontwerper en inmiddels de hoeder van de tuin van De Ceuvel, nam dit op zich. 

“Als je de goede planten plant, kan de rhizosfeer, een complex bij de wortels, de zware PAK’s afbreken.” Fytoremediatie heet deze methode. “De bomen die hier zo mooi ritselen, wilgen, deze hoge populieren, en ook riet, die doen dat heel goed.” 

Dat was niet vanzelfsprekend. “In de eerste jaren hebben we geprobeerd dat samen met de gemeente te doen, maar toen ik dat vroeg werd ik echt uitgelachen.” Inmiddels gebruikt de gemeente zelf fytoremediatie als methode in een andere Amsterdamse brownfield. “Dat maakt me wel blij”, zegt Anke sportief. 

Anke’s tuin zorgde ervoor dat De Ceuvel meer werd dan circulariteit en boten op het droge. De bomen, hoge houten paden, wilgengrienden en zachte oevers maakten De Ceuvel een levendig toevluchtsoord. “Je hebt vervuilde grond, maar vervuilde grond betekent niet dat er niks leeft.” 

De fytoremediatie-aanpak ging als inspirerend voorbeeld over de hele wereld. Anke vertelt over Canadese studenten met een inheemse achtergrond die een methode zoeken om iets terug te doen voor vervuilde grond. Uitgraven en vervangen is geen optie als je met je eigen geschiedenis verbonden bent aan de grond. Zien waar je kunt beginnen helpt. “Die schade blijft alleen pijnlijk als je niet ziet wat je kan doen.” 

Een plek afschrijven als vervuild en onbruikbaar, betekent wellicht vooral dat je niet goed genoeg hebt gekeken. In 1968 noemt essayist Wendell Berry het de voornaamste Amerikaanse kwaal: “de aanname dat je, zodra je de mogelijkheden van een plek hebt uitgebuit en uitgeput, gewoon naar een andere plek kunt trekken.”

Het is een van de belangrijkste verschuivingen die De Ceuvel in twaalf jaar heeft geoefend: leren kijken. Thijs de Zeeuw, landschapsarchitect, kwam er pas laat bij. Hij werkte aan grote rivierlandschappen, maar is inmiddels beter bekend door zijn interventies op de grens van de menselijke ruimte: zoals zijn ontwerpen voor ARTIS en de Ambassade van de Noordzee. 

Sinds enkele jaren kijkt hij hier rond als Spreker voor de Levenden, want De Ceuvel is een Zoöperatie – een coöperatie tussen menselijk en meer-dan-menselijk leven. “En ik ben gecast als Spreker.” Thijs is geen belangenbehartiger die zich als rechter tussen de belangen van mens en meidoorn inwerpt, maar kijkt vooral naar de relatie ertussen: “is het een goede relatie, of scheef en destructief?” 

Zo zag Thijs meteen dat de planten hier het werk doen. “Net als de havenarbeiders die in Noord in canta’s rondrijden en zich hebben stukgewerkt voor deze werven, vragen we deze planten datzelfde weer te doen.” Daar moest iets tegenover staan: “deze plek is een rituele oefening in wederkerigheid.” 

Thijs: “Het is een soort van heel onhandig gesprek met constante misverstanden en versprekingen, maar tegelijkertijd wel een gesprek.” Thijs ziet de mens zich onterecht blindstaren op de losse soorten. Kijk liever naar de relaties ertussen. Daar zit het verhaal. “En iedereen wil een goed verhaal.” 

Het zijn de randjes van De Ceuvel, een achterkant of oever, waar de grenzen van de menselijke ruimte poreus worden. “Waar wij net niet bij het water kunnen, zoals onder deze bramenstruik, wordt het interessant.” Bijvoorbeeld voor de IJsvogel: “Hier zie ik vaak de blauwe schicht.”

Thijs laat zijn blik langs de oevers gaan en wijst naar een oude boothelling. Die bleek in de hele wijde omgeving – ook de kades van de net nieuwe wijk aan de overkant zijn strak en kaal – de enige plek waar bijen veilig water konden drinken. “Zo’n oever heeft dus een naam in de bijenwereld: een bijenkroeg.” Thijs glimt: “Een bijenkroeg, dus hier komen mens en bij hetzelfde doen!”

En er is het stronkje. “Een wat onooglijk ding op de meest vervuilde grond waar ik op een goed moment een wildcamera heb geplaatst.” Het bleek een van de meest drukbezochte plekken van De Ceuvel. Vier katten, vijftien verschillende vogels (grote bonte specht, koolmees, vink, gaai en meer), egels en een primeur van een steenmarter. 

“Wat onooglijk lijkt moet beter bekeken worden”, zegt Thijs. “Het helpt dat ik in de loop der jaren wel in tune ben geraakt met de Umwelten van andere dieren.” Zo krijgt zelfs dit stronkje, net als ieder ander hoekje, bij De Ceuvel betekenis. Na een bezoek aan De Ceuvel eerder dit jaar schrijft Franse filosoof Estelle Zhong dat het haar in goede zin duizelt van de betekenis om haar heen. 

De impact daarvan is lastig meten. “Ik heb ooit een palingpark ontworpen in het Binnen IJ. Daar gingen toen tien ambtenaren in duikpak in – die konden daarna hun werk niet meer helemaal vanuit hetzelfde perspectief blijven doen.” Het werk bij De Ceuvel is net zo: lastig meetbaar, maar geen reden om het niet te doen. 

Het gaat uiteindelijk om toewijding, vertelt Thijs. “En dat is natuurlijk wat je doet als Spreker. Je committeert je aan een plek. Iets roepen en dan weglopen, dat is geen gesprek.”

Ook Chris Monaghan is trots op de lastig meetbare invloed van De Ceuvel. Chris werkte als een van de oprichters van Metabolic mee aan het oorspronkelijke plan voor De Ceuvel: het bureau ontwikkelde er onder meer systemen voor waterzuivering, energie en afvalverwerking.

“Het was een tijd van grote ideeën en wij wilden laten zien dat die ideeën vooral meteen toepasbaar moeten zijn. En goedkoop ook.” Chris ziet wat De Ceuvel teweegbrengt: “Er is zo veel van De Ceuvel terug te vinden in het gemeentelijk denken over wooncorporaties, circulair bouwen en ruimtes maken waarin de natuur centraal staat.”

Monaghan: “Ik vind wel dat de aanpak die Amsterdam en andere steden hanteren – waarbij ze sociale en milieuprojecten in zekere zin toestaan om te bloeien, om vervolgens de locatie met een ruk terug te trekken zodra de waarde is gestegen en gentrificatie niet langer nodig is – een fout is. En ik hoop dat ze die aanpak aan het corrigeren zijn. Dat hoop ik echt.”

Hij ziet ook dat niet alle duurzame doelen uit het New York Times-artikel van 2014 zijn waargemaakt: “De Ceuvel heeft de buurt eromheen niet ingrijpend veranderd als teststad. En het was niet super toegankelijk voor alle Noorderlingen. Ik denk dat we dat beter hadden kunnen doen.”

“Aan de andere kant zijn er zoveel mensen geweest, zoveel delegaties, tienduizenden functionarissen uit steden over de hele wereld die naar ons project zijn komen kijken.  Zij hebben onze inspiratie teruggebracht naar al die landen en al die steden.”

Het kon ook eigenlijk alleen toen, iets als De Ceuvel beginnen, zegt Anke: “Vlak na de crisis van 2008, met zoveel ontheemd talent.” Vandaag zijn er weer nieuwe crises, nieuw talent ontheemd, maar De Ceuvel krijg je niet gauw meer terug. 

En toch, in verleden tijd over De Ceuvel praten, daarvoor is het te vroeg. De Ceuvel volhardt en stelt dat de gemeente moet doorontwikkelen. Thijs: “In plaats van saneren, terug naar nul, zonder te kijken waar de bodem schoon is, zeggen wij: voortbouwen.” 

Wat De Ceuvel betreft kan wat waarde heeft – de ecologie, duurzaamheid en coöperatie – blijven, zelfs in een toekomstig woonplan. De Ceuvel doet dan ook mee aan de nieuwe selectieprocedure. 

En een omweg vinden zit in het DNA bij De Ceuvel. Zelfs door de wet liet De Ceuvel zich niet vaak tegenhouden: tijdens de aanbouw was het bij wet illegaal geen riool of gasaansluiting te hebben. Een commercieel project voor appartementen, dat wordt het sowieso niet. “En ja, zelfs in het ergste geval”, besluit Chris, “zijn er lessen die toch allang diep in bodem zijn doorgedrongen.”

Wellicht kan De Ceuvel inderdaad door. Met de naam die de scheepswerf al in 1920 kreeg: Ceuvel-Volharding.

Op zoek naar meer regeneratieve plekken? Neem een kijkje op onze kaart.