Marco van Es: “Hoe kunnen we mensen weerbaarder maken vóórdat ze ziek worden?”

Welke bacteriën hebben zieke mensen juist wel of niet, in vergelijking met gezonde mensen? En kunnen we op basis van die kennis producten ontwikkelen die bijvoorbeeld beschermen tegen allergieën, diarree door antibiotica helpen voorkomen, of mensen helpen die last hebben van constipatie? Dat waren de vragen waar ik me jarenlang mee bezighield bij Winclove, een bedrijf dat probiotica ontwikkelt en produceert. Toen ik daar binnenkwam, was ik de vijfde medewerker. Het was echt nog een start-up.

Zelf had ik chemische technologie gestudeerd en was ik afgestudeerd in de wereld van fermentatie: het produceren van bacteriën, simpel gezegd. Dat kwam goed van pas. Na een project rond probiotica voor landbouwhuisdieren kwam mijn focus volledig te liggen op probiotica voor mensen, en dan vooral op de relatie tussen het darmmicrobioom en menselijke aandoeningen.

Diversiteit

In de zoektocht naar hoe een gezond darmmicrobioom eruitziet, kwam één woord steeds opnieuw naar voren: diversiteit. Een gezond microbioom kenmerkt zich door een grote rijkdom aan bacteriën.

Tegelijkertijd konden we daar met probiotica maar beperkt iets mee. Probiotica zijn heel geschikt om op specifieke mechanismen te werken. Neem bijvoorbeeld een lekkende darm. De darm werkt als een filter, maar bij veel stress of slechte voeding ontstaat een verstoord darmmicrobioom en kan de darmwand te doorlaatbaar worden. Dan komen er continu stoffen in je lichaam terecht waarop je immuunsysteem reageert, waardoor je laaggradige ontstekingen krijgt. Je immuunsysteem staat als het ware constant aan. Het wordt steeds duidelijker dat dit een “grondoorzaak” is van een grote groep welvaartsziekten.

Hiervoor kun je bacteriën selecteren: bacteriën die de lekkage helpen verminderen, of die aangrijpen op specifieke receptoren van het immuunsysteem. Kortom: er zijn allerlei haakjes waar je met probiotica producten op kunt ontwikkelen. Maar dat grotere diversiteitsaspect – de rijke diversiteit van een gezond microbioom – daar kun je met probiotica veel minder mee.

Lijst met bacteriën

Dat heeft twee redenen. De eerste is technisch: kun je de bacteriën produceren en stabiel houden, zodat ze in een zakje, capsule of levensmiddel houdbaar blijven? De tweede is wettelijk: mag je deze bacteriën als ingrediënt überhaupt toevoegen aan een product en zo op de markt brengen?

Op technisch vlak vallen al veel darmbacteriën af, simpelweg omdat ze niet tegen zuurstof kunnen. Daardoor zijn ze ontzettend lastig te produceren in een fabriek. En wettelijk bestaat er in Europa een lijst met bacteriën die een geschiedenis van veilig gebruik hebben. Dat is best een indrukwekkende lijst, maar als je die naast de bacteriën legt die een gezond mens bij zich draagt, verbleekt die behoorlijk. Grofweg staat niet meer dan tien procent van wat een gezond mens in zich kan hebben op die lijst. Dus zelfs als je die hele lijst in één zakje zou kunnen duwen – wat technisch al een enorme uitdaging is – dan nog verrijk je het microbioom maar beperkt.

De Hadza

Ongeveer zeven jaar geleden was ik op een microbioomcongres in Amerika. Het congres werd geopend door Jeff D. Leach, een antropoloog die onderzoek deed bij jager-verzamelaars. Zijn dochter heeft diabetes type 1, en hij vroeg zich af: hoe kan het dat er in westerse samenlevingen zo’n enorme toename is van auto-immuunziekten? 

Hij ontdekte dat microben en microbiomen een belangrijke rol spelen in de ontwikkeling van onze gezondheid en ons immuunsysteem. Daarom besloot hij zijn eigen vak in te zetten. Hij legde contact met volkeren die nog op een meer oorspronkelijke manier leven, en onderzocht welke bacteriën zij op hun huid en in hun darmen hebben. En hoe dat verschilt van westerse mensen.

Zijn kernboodschap was helder: deze mensen hebben een veel rijker en diverser microbioom dan westerse mensen – niet alleen dan zieke westerse mensen, maar óók dan gezonde westerse mensen. Dat kwam bij mij binnen als een preek van een ouderling.

“Dit is te logisch om niet waar te zijn” 

Wij zagen bij veel ziektes al dat een lage microbiële diversiteit een rol speelde. Maar Jeff zette daar ineens een nieuw perspectief naast: mensen die nog leven zoals wij een aantal generaties geleden leefden, dragen een veel rijkere microbiële wereld met zich mee. Ineens dacht ik: ja, natuurlijk. Door moderniteit, door het ‘opschonen’ van onze leefomgeving en alles wat we eten, halen we een groot deel van het microbiële leven eruit. En daarmee verarmt ook ons eigen microbioom. 

Het voelde als een soort grondinzicht. Dit is te logisch om niet waar te zijn, dacht ik. Ergens in het fundament van onze moderne ontwikkeling hebben we een paar afslagen gemist.

Na zijn lezing ben ik op Jeff afgestapt. We bleven in contact en uiteindelijk ben ik met hem meegegaan naar Tanzania, waar hij onderzoek deed bij de Hadza: een groep van ongeveer 2.000 tot 2.500 mensen die als een van de weinige gemeenschappen nog als jager-verzamelaars leven. Die reis gaf me een nog sterker besef dat hier een onontgonnen grondoorzaak ligt van veel welvaartsaandoeningen. Niet dé oorzaak, maar wel een fundamenteel element dat in het microbioomveld waarin ik werkte nog totaal onderbelicht was. Want wat gebeurt er als we het contact met onze natuurlijke omgeving herstellen? Als we onszelf opnieuw verrijken met de microbiële wereld om ons heen?

Voor mij laat dit krachtig zien dat wij mensen onlosmakelijk verbonden zijn met de natuur. Niet alleen als landschap of decor, maar letterlijk, meetbaar en biologisch. Tot op de dag van vandaag is dat mijn belangrijkste drijfveer: ik hoop dat ik mensen dat inzicht kan meegeven.

Een miljard bacteriën op een portie rucola

Na de reis naar Tanzania besloot ik een sabbatical te nemen om verder in dit onderwerp te duiken. In die periode kwam ik inzichten tegen waar ik kippenvel van kreeg.

Eén daarvan ging over de impact van de bodem op de microbiële diversiteit van ons voedsel. Als je het met diëtisten hebt over het verrijken van je microbioom, kom je grofweg uit op twee adviezen. Eén: eet gefermenteerde producten of neem probiotica. Daar zitten veel bacteriën in, maar niet per se veel verschillende. Twee: eet vezels. Veel vezels, en veel verschillende vezels. 

Maar dat er letterlijk ín en óp eetbare gewassen enorme hoeveelheden bacteriën leven, zeker wanneer die gewassen niet zwaar behandeld of verwerkt zijn, is nauwelijks bekend. Terwijl dat dus wél zo blijkt te zijn. En de manier waarop we die gewassen telen, heeft daar ontzettend veel invloed op.

Een onderzoek uit Italië maakte dat voor mij heel concreet. Daarin werd gekeken naar rucola zoals die gewoon in de supermarkt ligt. De onderzoekers vergeleken rucola die in de volle grond was geteeld met rucola uit vertical farming: zonder grond, op hydrocultuur of substraat. Heel simpel gezegd keken ze: hoeveel bacteriën vinden we op een portie rucola, en hoeveel verschillende soorten zijn dat?

Een van de rijkste bronnen van microbieel leven

Het verschil was ongekend. Op de vollegrondsrucola vonden ze zo’n vierhonderd keer meer bacteriën dan op de substraatgeteelde variant. Daarnaast vonden ze meer dan twee keer zoveel verschillende micro-organismen. Eigenlijk is dat ook logisch. Als je een gewas uit de levende bodem haalt, haal je het uit een van de rijkste bronnen van microbieel leven die er is.

De eerste 1.000 dagen

Een ander inzicht dat mij raakte, ging over baby’s. Baby’s stoppen alles in hun mond. Zet je een baby in een moderne huiskamer, dan stopt hij duploblokjes, speelgoed of andere spullen in zijn mond. Maar zet je een baby in een natuurlijke omgeving, dan doet hij precies hetzelfde. Alleen stopt hij dan geen plastic in zijn mond, maar grond.

Ook daar is onderzoek naar gedaan: hoeveel grond eet een baby tussen de twee en twaalf maanden gemiddeld per dag? Dat blijkt ongeveer een eetlepel te zijn. En die ene eetlepel gezonde grond bevat ongeveer duizend miljard micro-organismen, verdeeld over zo’n tienduizend verschillende soorten. 

Dat kwam enorm bij me binnen. Want als het gaat om de training van ons immuunsysteem, zijn de eerste duizend dagen van cruciaal belang. In die periode leert het immuunsysteem wanneer het actief moet zijn en wanneer het juist in rust mag blijven. Wanneer is er sprake van een virus of ziekteverwekker waar het iets tegen moet doen? En wanneer niet?

Inmiddels lijkt steeds duidelijker te worden dat contact met veel verschillende micro-organismen uit je leefomgeving daarbij belangrijk is. Via voeding, natuur en bodem. In Finland is hier veel onderzoek naar gedaan. Daar zijn kinderen letterlijk weer meer in contact gebracht met bosgrond en microben uit de natuur. Ook lopen er campagnes om kinderdagverblijven en jonge ouders te motiveren kinderen weer meer in contact te brengen met grond en natuur.

Buiten Finland gebeurt dit op deze schaal bijna nergens. Terwijl hier op een relatief eenvoudige manier veel gezondheidswinst lijkt te liggen: door kinderen vroeg in hun leven weer dichter bij natuur te brengen.

Gezonde bodem, gezonde darmen

Wat in al deze inzichten opvalt, is dat de bodem steeds terugkeert. Bij de rucola, bij baby’s, maar ook bij de Hadza in Tanzania, die letterlijk voortdurend in contact staan met de aarde.

Dat zorgde bij mij voor een enorme omslag. Of eigenlijk: voor een verrijking. Want het is niet zo dat ik nu tegen probiotica ben. Zeker niet wanneer iemands microbioom zo verstoord is dat het bijdraagt aan ziekte. Dan kunnen probiotica een elegante rol spelen. 

Maar mijn blik is wel verbreed, naar wat je in medische termen primaire preventie zou noemen. De medische wereld denkt vaak vanuit ziektebehandeling, of vanuit het voorkomen van ziekte wanneer er al een risico is. Iemand krijgt bijvoorbeeld een antibioticakuur en heeft daardoor kans op diarree; met probiotica kun je die kans verkleinen. Dat is secundaire preventie. Primaire preventie stelt een fundamentelere vraag: hoe kunnen we gezonder worden? Hoe kunnen we mensen krachtiger en weerbaarder maken vóórdat ze ziek worden?

Ik denk dat juist daar, in het herstellen van ons contact met natuur, de meeste winst te halen is. Niet alleen individueel, maar collectief. We kunnen als samenleving weerbaarder worden door de band met de levende, microbiële wereld om ons heen te herstellen.

“Het is niet: wij hier, natuur daar”

Gelukkig komt er steeds meer aandacht voor het zogenaamde holomicrobioom: de verbindende aspecten tussen de microbiomen van bodem, water, gewassen, dieren, mensen en hun gezondheid. Voor de komende tien jaar heeft de overheid 200 miljoen euro vrijgemaakt voor onderzoek naar dit thema, onder de naam Holomicrobiome. Zelf ben ik betrokken bij een van de consortia die al van start zijn gegaan: Soil2Guts, een initiatief vanuit de Universiteit Leiden. Daarin onderzoeken bodem-, planten- en humane wetenschappers de relatie tussen grond, gewas en mens. Ik denk dat daar de komende jaren echt dingen uit gaan komen.

Ik kom niet uit een esoterische of spirituele hoek, maar ik ben wetenschappelijk getraind. Ik wil weten: hoe zit het precies? Wat gebeurt er dan? Wat kunnen we meten? Juist dat onderbouwen met kennis, bewijs en getallen vind ik belangrijk. Het helpt ook om een brug te slaan. Voor sommige mensen wordt dit verhaal geloofwaardiger wanneer je het niet alleen vertelt vanuit verwondering over bloemen, bijen en de schoonheid van de wereld, maar ook vanuit meetbare biologie.

Hopelijk helpen deze inzichten ons om anders naar onszelf te kijken. Natuur en biodiversiteit worden nu vaak beschreven in termen van ecosysteemdiensten: wat is het belang van natuur voor ons? Schoon drinkwater, schone lucht, voedsel, verkoeling. Dat is allemaal waar, maar er zit nog steeds een scheiding in dat denken. Je hebt de mens, en je hebt de rest. Vervolgens vragen we: hoe kunnen wij beter met die rest omgaan, zodat het beter is voor ons?

Terwijl het volgens mij precies anders ligt. Het is niet: wij hier, natuur daar. Die natuur zit letterlijk in ons. De rijkdom van de natuur in ons lichaam is direct verbonden met onze eigen gezondheid.

Als je dat serieus neemt, moet je ook anders nadenken over je leefomgeving en over landbouw. Dan wordt een landbouwtransitie ineens veel logischer. Dan worden natuurinclusieve steden en natuurinclusieve speeltuinen veel logischer. Niet als luxe of als leuke extra, maar als onderdeel van onze eigen gezondheid.