Van wie is het land? Zo maak je een boerderij steward-owned

Steward-ownership is een eigendomsmodel waarbij een bedrijf – zoals een boerderij – niet langer van aandeelhouders is, maar van zichzelf, doordat het juridisch en economisch eigenaarschap zijn opgesplitst. Waar normaal aandeelhouders zowel het rendement ontvangen als de koers bepalen, ligt de zeggenschap nu bij de stewards: mensen die géén financieel belang hebben bij de onderneming, maar haar missie bewaken. Dit kunnen medewerkers zijn, leden van de gemeenschap of – in het geval van een regeneratieve boerderij – mensen met specifieke kennis van bodem, landschap en ecologie.

Gijsbert Koren, die bedrijven al jarenlang begeleidt bij de overstap naar steward-ownership, richtte recent samen met zijn collega’s van We Are Stewards het platform Boeren als Stewards op. Volgens hem is de kern van deze eigendomsvorm eenvoudig: het kapitaal staat in dienst van de missie, niet andersom. Doordat aandeelhouders geen doorslaggevende zeggenschap hebben, kan de lange termijn vooropstaan. Voor een regeneratieve boerderij betekent dit dat herstel van bodem en biodiversiteit niet afhankelijk wordt van de vraag of dit op korte termijn ook het hoogste financiële rendement oplevert.

Waarom dit logisch is voor regeneratieve boeren

Regeneratieve landbouw vraagt om continuïteit: zorg voor bodem, landschap en gemeenschap die niet na één generatie stopt. Toch is landbouwgrond in Nederland vaak ingebed in een marktlogica die ecologisch herstel bemoeilijkt, mede vanwege de hoge grondprijzen. Die spanning is voelbaar op veel regeneratieve boerderijen, maar ook op boerenbedrijven in transitie. Steward-ownership biedt een manier om eigendom en missie met elkaar in lijn te brengen.

Het maakt het mogelijk om:

• grond los te koppelen van speculatie
• de boerderij te beschermen tegen verkoop bij generatiewissel
• de missie juridisch te verankeren
• gemeenschap en landschap een stem te geven
• lokale bewoners en andere betrokkenen mede-eigenaar te maken

Initiatieven zoals Lenteland-boerderijen ’t Gagel en Erve Kiekebos, maar ook plekken als Burgerboerderij De Patrijs en De Biesterhof, laten zien hoe landbouw georganiseerd kan worden rond gemeenschap en lange-termijn zorg voor het land. 

De rentmeestervennootschap: wat verandert er?

Op dit moment is steward-ownership nog geen aparte rechtsvorm. Boeren en andere ondernemers die hiervoor kiezen, werken binnen bestaande constructies, zoals een bv in combinatie met een stichting of een coöperatie. Het kabinet werkt echter aan de invoering van de rentmeestervennootschap: een nieuwe rechtsvorm waarin missiegericht eigenaarschap expliciet wordt erkend. Dit betekent dat je bij het oprichten van een onderneming straks mogelijk kunt kiezen tussen een bv, nv, coöperatie, stichting of een rentmeestervennootschap. 

Toch kun je ook nu al aan de slag om jouw regeneratieve boerderij steward-owned te maken. Volgens Gijsbert zijn er grofweg drie manieren:

1. Beheerstichting

In dit model richt je naast je bv een stichting op. De stichting wordt economisch eigenaar van de bv: alle aandelen worden aan de stichting overgedragen en ook de winst vloeit naar de stichting. 

De juridische zeggenschap ligt bij het bestuur van de stichting: de stewards. Zij bepalen gezamenlijk de koers van de regeneratieve boerderij en zorgen dat de opbrengsten worden ingezet om méér leven te creëren. 

2. Gouden aandeel

Een steward-owned boerderij die voor het gouden aandeel-model kiest, bestaat enkel uit een bv en geeft verschillende soorten aandelen uit. Zo wordt voorkomen dat degenen met financiële belangen ook de besluiten nemen.

De verschillende aandelen zijn:

• Aandelen met enkel stemrecht (juridisch eigenaarschap): deze zijn voor de stewards die de koers bepalen en de regeneratieve missie bewaken.
• Aandelen met recht op winstuitkering (economisch eigenaarschap): deze worden uitgegeven aan investeerders of mede-eigenaren die kapitaal in het boerenbedrijf stoppen. Veelal wordt vooraf een maximum rendement afgesproken, bijvoorbeeld twee, drie of vier keer de inleg. Zodra die grens is bereikt, worden de aandelen ingetrokken.
• Het gouden aandeel: dit wordt ondergebracht bij een stichting die de steward-owned structuur bewaakt, zodat de stewards niet kunnen besluiten om de structuur van de organisatie terug om te zetten naar een reguliere bv.

3. Geneutraliseerd kapitaal

Dit model, onder meer bekend van de biologische supermarktketen Odin, plaatst het economisch eigendom in een stichting. De oprichters behouden de zeggenschap, maar kunnen het bedrijf niet verkopen en hebben geen recht op onbeperkte winstuitkering. Het kapitaal wordt als het ware ‘geneutraliseerd’: het kan de missie niet beïnvloeden. 

Ook in dit model liggen juridisch en economisch eigenaarschap niet bij dezelfde partij: het juridisch eigendom blijft bij de oprichters, terwijl het economisch eigendom bij de stichting is ondergebracht (in het gouden aandeel-model is dat omgekeerd).

Zo maak je jouw boerderij steward-owned

Wil je als boerenondernemer aan de slag met steward-ownership? Dan kun je volgens Gijsbert de volgende stappen doorlopen:

1) Neem je relatie met eigendom onder de loep

Wat betekent eigenaarschap voor jou? Zie je de boerderij als bezit, een levenswerk of een plek die je tijdelijk mag beheren? Steward-ownership vraagt dat je eerlijk kijkt naar je relatie met geld en eigendom. Vraag jezelf af: kan ik voor de volle honderd procent achter deze keuze staan, zowel rationeel als gevoelsmatig?

2) Formuleer een heldere missie

Wat wil je met de boerderij realiseren? Bodemherstel, het vergroten van biodiversiteit, gezond voedsel produceren voor de gemeenschap, het creëren van verbinding binnen je bioregio, of een combinatie?  

Hoe concreter je missie, hoe sterker je die juridisch kunt verankeren – en hoe beter je stewards haar kunnen bewaken.

3) Bepaal wie je stewards worden

Wie moet er aan tafel zitten om de belangen van je regeneratieve boerderij – en haar missie – goed te bewaken? Denk aan mede-boeren, medewerkers, leden van de gemeenschap of ecologen. 

Kies om onhandige stemsituaties te voorkomen voor een oneven aantal stewards.

4) Denk na over winstuitkering

Als jouw boerderij steward-owned is, hoe wil je dan dat de winst wordt verdeeld? Je kunt er bijvoorbeeld voor kiezen een deel niet uit te keren, maar te reserveren als buffer voor investeringen of moeilijke jaren. Ook kun je vastleggen dat investeerders en/of oprichters eerlijk en goed, maar niet ten koste van de boerderij, vergoed worden. ‘Hoeveel is genoeg?’, is hierbij een belangrijke vraag om samen te beantwoorden.

5) Kies en borg de juridische structuur

Ga je voor een beheerstichting, het gouden aandeel of het model van geneutraliseerd kapitaal? Of kies je ervoor om te wachten op de nieuwe rentmeestervennootschapsvorm? 

Zorg dat zowel de gekozen structuur als de keuze voor steward-ownership juridisch zijn verankerd, bijvoorbeeld door een gouden aandeel onder te brengen bij een onafhankelijke stichting. Dit is ook het moment om de constructie te laten toetsen door een advocaat, notaris en fiscalist. 

Wil je verkennen of steward-ownership past bij jouw boerderij? Het platform Boeren als Stewards brengt initiatieven samen en laat zien hoe regeneratieve boeren in Nederland hier al mee werken.

Lees ook deze verhalen over regeneratieve boerderijen die kiezen voor steward-ownership:

• Lenteland-boerderij t Gagel stelt regeneratie centraal op 45 hectare in de Acterhoek
• Erve Kiekebos laat zien hoe je met honderden mede-eigenaren een regeneratieve boerderij runt
• Burgerboerderij De Patrijs vertelt over de transitie naar regeneratieve landbouw, en hoe collectief eigenaarschap daarin een cruciale rol speelt
• Op De Biesterhof – onderdeel van Land van Ons – staat samenwerking centraal: óók met reguliere boeren